Lista­manna­laun: Eru tæki­færin raun­veru­lega opin öllum?

Það er eitt sem margir rithöfundar þekkja vel: Að hafa sögur í huganum en of lítinn tíma til að skrifa þær.

Á milli vinnu, fjölskyldulífs og daglegra skyldna reynum við að finna stundir til að skapa. Þess vegna eru listamannalaun svo mikilvæg. Þau veita listafólki ekki aðeins fjárhagslegan stuðning, heldur eitthvað sem getur verið enn verðmætara: tíma.

Ég tel listamannalaun vera eina af mikilvægustu stoðum íslensks menningarlífs. En einmitt vegna þess hversu mikilvægur þessi stuðningur er finnst mér eðlilegt að spyrja hvernig honum er dreift.

Hversu mikil endurnýjun á sér stað í kerfinu? Og hversu raunhæf tækifæri hafa þeir höfundar sem hafa enn ekki fengið úthlutun?

Þegar sömu nöfnin birtast aftur og aftur

Undanfarið hef ég skoðað opinbera úthlutunarlista Launasjóðs rithöfunda fyrir árin 2020–2026.

Ég valdi þetta tímabil vegna þess að það fellur saman við þau ár sem ég hef sjálfur verið að sækja um listamannalaun.

Mig langaði að skilja betur hvernig stuðningurinn hefur dreifst á þessum árum og hversu oft sömu höfundar hafa fengið úthlutun.

Við þennan samanburð vakti það athygli mína hversu mörg nöfn komu aftur og aftur fyrir á listunum. Sumir höfundar hafa fengið stuðning ár eftir ár, jafnvel samfellt yfir langt tímabil.

Auðvitað er ekkert óeðlilegt við að góður höfundur fái stuðning oftar en einu sinni. Margir þeirra sem hafa fengið endurteknar úthlutanir hafa lagt mikið af mörkum til íslenskra bókmennta og eiga skilið viðurkenningu fyrir störf sín.

Úthlutunarlistarnir einir og sér segja heldur ekkert um gæði umsókna eða ástæður einstakra ákvarðana.

En samanburðurinn vakti hjá mér spurningu sem mér finnst mikilvægt að ræða:

Hvernig tryggjum við að stuðningur við reynda höfunda fari saman við raunveruleg tækifæri fyrir þá sem hafa enn ekki fengið að njóta hans?

Ég tel ekki að lausnin sé að takmarka möguleika þeirra sem hafa áður fengið úthlutun. Sköpunarstarf er ekki verkefni sem lýkur eftir eina bók eða eitt ár.

En opinber stuðningur við bókmenntir ætti að geta stuðlað bæði að samfellu og endurnýjun.

Gagnsæi styrkir traust

Ég geri mér fulla grein fyrir því að umsóknir um listamannalaun eru metnar á faglegum forsendum og að ekki er hægt að verða við öllum umsóknum.

Engu að síður tel ég að gagnlegt væri að veita almenningi skýrari mynd af því hvernig stuðningurinn dreifist til lengri tíma.

Hversu margir fá úthlutun í fyrsta sinn? Hversu margir hafa fengið stuðning áður? Og hvernig þróast þessi hlutföll frá ári til árs?

Slíkar upplýsingar gætu hjálpað okkur að skilja betur hvernig kerfið virkar, án þess að draga úr mikilvægi faglegs mats.

Einnig væri gagnlegt ef umsækjendur sem fá synjun fengju skýrari leiðbeiningar um hvernig þeir gætu styrkt umsóknir sínar.

Gagnsæi er ekki árás á þá sem taka ákvarðanir. Það er leið til að efla traust á kerfi sem gegnir mikilvægu hlutverki í íslensku menningarlífi.

Ég þekki líka biðina

Ég hef sjálfur sótt um listamannalaun oftar en einu sinni, en hingað til ekki fengið úthlutun.

Ég er fæddur á Ítalíu, en íslenska er orðin tungumál sagna minna. Á undanförnum árum hef ég skrifað og gefið út bækur á íslensku, tungumáli sem ég lærði á fullorðinsárum.

Ég hef kynnt verk mín á Íslandi og erlendis, tekið þátt í menningarviðburðum og rætt bækur mínar í íslenskum og ítölskum fjölmiðlum.

Einn eftirminnilegasti áfanginn var þegar bók mín Sögur frá Napólí var kynnt í hinum sögufræga Maschio Angioino-kastala í fæðingarborg minni. Viðburðurinn naut menningarlegs heiðursstuðnings borgaryfirvalda í Napólí.

En það sem hefur skipt mig mestu máli eru hlý og jákvæð viðbrögð íslenskra lesenda. Þau hafa gefið mér trú á að sögurnar mínar eigi erindi við fólk hér á landi.

Ég nefni þetta ekki vegna þess að ég telji mig eiga meiri rétt á listamannalaunum en aðrir.

Ég veit vel að útgáfa bóka, þátttaka í menningarviðburðum og jákvæð viðbrögð lesenda tryggja ekki úthlutun. Ég veit líka að það hvort höfundur fær listamannalaun segir ekki til um hæfileika hans eða listrænt gildi verka hans.

En þegar maður hefur lagt ár af vinnu og ástríðu í skrifin er eðlilegt að láta sig dreyma um að fá einhvern tíma tækifæri til að helga sig þeim af meiri krafti.

Ég hef líka sótt um fyrir árið 2027

Ég hef einnig lagt inn umsókn um listamannalaun fyrir árið 2027 og veit því ekki enn hver niðurstaðan verður.

Ég skrifa þessa grein áður en niðurstaðan liggur fyrir vegna þess að mér finnst þessi umræða mikilvæg, óháð því hvort ég sjálfur fæ stuðning eða ekki.

Opinber stuðningur við listsköpun er málefni sem við eigum að geta rætt opinskátt og af gagnkvæmri virðingu.

Ef ég fæ úthlutun mun ég að sjálfsögðu fagna því. Ef ég fæ hana ekki mun ég halda áfram að skrifa, rétt eins og ég hef gert hingað til.

Ég lít ekki á synjun sem dóm um hæfileika mína sem rithöfundar. Úthlutun byggist á mati á umsóknum og verkefnum, og það að fá ekki stuðning þýðir ekki að verk manns skorti listrænt gildi.

Þess vegna mun afstaða mín til þessara mála ekki breytast eftir því hvaða svar ég fæ.

Mig langar einfaldlega að vekja athygli á því hversu mikilvægt er að opinber stuðningur við listsköpun veiti fjölbreyttum hópi höfunda raunhæf tækifæri.

Tími til að skapa

Skrifin eru ein af mínum mestu ástríðum. Ég skrifa vegna þess að ég elska að segja sögur og vegna þess að mér þykir vænt um íslenska tungu.

Eins og margir aðrir höfundar þarf ég þó að sinna skrifunum samhliða vinnu og fjölskyldulífi.

Stundum hugsa ég hvað það væri dýrmætt að geta vaknað á morgnana og vitað að verkefni dagsins væri einfaldlega að skrifa. Að geta helgað sig nýrri bók í nokkra mánuði án þess að þurfa stöðugt að finna tíma á milli annarra skyldna.

Það er einmitt þessi möguleiki sem gerir listamannalaun svo mikilvæg.

Íslenskt bókmenntalíf þarf bæði reynda höfunda og nýjar raddir. Það verður ekki fátækara þótt fleiri fái tækifæri til að skapa.

Ég mun halda áfram að skrifa bækur á íslensku, hvort sem ég fæ einhvern tíma listamannalaun eða ekki.

En mig dreymir um að fá einn daginn þann tíma sem svo margir höfundar þrá: tíma til að helga sig því sem þeir elska.

Þegar við ræðum opinberan stuðning við bókmenntir ættum við því ekki aðeins að spyrja hvaða höfundar hafa þegar fengið tækifæri til að skapa.

Við ættum líka að spyrja: Hvaða sögur fáum við aldrei að lesa ef við gefum ekki fleirum tíma til að skrifa þær?

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.