Hvert fara milljarðarnir og hver hjálpar fólki út úr neyslunni?

Milljörðum króna af almannafé er árlega varið til úrræða vegna vímuefnavanda. Fjármunirnir renna til opinberra stofnana, fyrirtækja og félagasamtaka sem sinna meðal annars skaðaminnkun, neyðarþjónustu, meðferð og stuðningi við bata. Almenningur fjármagnar þessa þjónustu og á rétt á að vita hverjir fá fjármunina, hvernig þeim er ráðstafað og hvaða árangri þeir skila.

Erum við að verja meiri fjármunum til að mæta afleiðingum virkrar neyslu en til að hjálpa fólki að ná heilsu, sjálfstæði og stjórn á eigin lífi? Þessari spurningu ættu stjórnvöld að geta svarað með tölum, ekki yfirlýsingum um mikilvægi málaflokksins.

Skaðaminnkun getur bjargað mannslífum og dregið úr alvarlegu heilsutjóni. Húsnæðis- og neyðarúrræði geta veitt fólki nauðsynlegt öryggi við erfiðar aðstæður. Mikilvægi slíkrar þjónustu breytir þó ekki þeirri grundvallarspurningu hvort samfélagið leggi sambærilega áherslu á að hjálpa fólki að komast úr neyslu. Það má ekki verða auðveldara að fá aðstoð við að lifa áfram við afleiðingar fíknar en að fá aðstoð við að losna undan henni.

Nær nítjánfaldur munur en hvað segja tölurnar?

Í húsnæðisáætlun Reykjavíkurborgar fyrir árið 2026 eru tilgreindar 2.327,5 milljónir króna til þriggja flokka húsnæðis-, neyðar- og stuðningsúrræða. Til fjögurra áfangaheimila er hins vegar áætlað að verja 124,9 milljónum króna. Munurinn er nær nítjánfaldur.

Af þeim 2.452,4 milljónum króna sem þessir útgjaldaliðir nema samtals fara aðeins 5,1% til áfangaheimilanna fjögurra.

Hér er ekki um að ræða heildarsamanburð á fjármögnun skaðaminnkunar og bata. Húsnæðis- og stuðningsúrræðin þjóna ólíkum hópum og áfangaheimilin fjögur endurspegla aðeins hluta þeirrar þjónustu sem stendur fólki til boða eftir að það hættir neyslu. Fjárhæðirnar vekja engu að síður upp spurningar um forgangsröðun, ekki síst þegar opinber gögn gera almenningi erfitt fyrir að greina hvernig fjármunum er ráðstafað eftir tilgangi þjónustunnar.

Í húsnæðisáætlun Reykjavíkurborgar fyrir árið 2020 var sérstaklega gerður greinarmunur á úrræðum fyrir einstaklinga í virkri neyslu og einstaklinga sem höfðu hætt neyslu. Til fyrrnefnda hópsins voru áætlaðar 652,1 milljón króna en 107,6 milljónir til þess síðarnefnda. Flokkun útgjaldanna hefur síðan breyst og fjárhæðir áranna eru ekki beint sambærilegar. Án skýringa á breytingunum verður hins vegar ógerlegt að sjá hvernig forgangsröðunin hefur þróast.

Reykjavíkurborg hefur áður birt upplýsingar sem greindu á milli þessara hópa. Hvers vegna liggur sambærileg sundurliðun ekki fyrir nú Gagnsæi á ekki að minnka eftir því sem fjárveitingarnar aukast.

Milljarðar til meðferðar en hvað fær fólkið?

Óljós heildarmynd takmarkast ekki við Reykjavíkurborg. Í fylgiriti með fjárlagafrumvarpi ársins 2027 eru þrír sérgreindir liðir vegna meðferðar við vímuefnavanda sem nema samtals 2.604,8 milljónum króna fyrir árið 2026.

Heilbrigðisráðuneytið hefur á sama tíma kynnt árlega fjármögnun áfengis- og vímuefnameðferðar sem nemur rúmlega 3,2 milljörðum króna. Ráðuneytið hefur jafnframt tilkynnt 500 milljóna króna varanlega viðbótarfjárveitingu og 345 milljóna króna tímabundið framlag fyrir árið 2026. Munurinn á sérgreindu samningsliðunum og tilkynntu heildarframlagi er að minnsta kosti 595,2 milljónir króna. Fjárhæðirnar byggjast ekki endilega á sömu afmörkun. Opinber upplýsingagjöf þarf einmitt að sýna hvernig þær tengjast, hvaða framlög eru þegar innifalin og hvaða samningar liggja að baki heildarfjármögnuninni.

Hversu mikið fé fer til fráhvarfsmeðferðar? Hversu mikið til langtímameðferðar og hversu mikið til stuðnings við fólk sem hefur hætt neyslu? Hversu margir óska eftir meðferð án þess að komast að? Hversu margir ljúka henni og hversu margir fá áframhaldandi stuðning til að byggja upp sjálfstætt líf?

Fjárveitingar segja til um hvað stjórnvöld hyggjast greiða. Þjónustuframboð og árangur sýna hvað fólk fær í raun. Það er munurinn sem skiptir máli.

Hver fylgist með því hvað fæst fyrir fjármunina?

Þann 25. júní 2025 birti Ríkisendurskoðun stjórnsýsluúttekt á samnings- og eftirlitshlutverki Sjúkratrygginga. Niðurstaðan var alvarleg. Eftirlit með framkvæmd þjónustusamninga hafði verið brotakennt og á tímabili vart til staðar. Stofnunin hafði jafnframt ekki byggt upp nægilega þekkingu og getu til nauðsynlegra þarfa- og kostnaðargreininga.

Ríkisendurskoðun var þar að fjalla um eftirlit Sjúkratrygginga almennt, ekki að staðfesta vanefndir einstakra meðferðaraðila. Niðurstaðan sýnir engu að síður hversu alvarlegir annmarkar geta verið á opinberu samningaeftirliti.

Reglugerð nr. 643/2018 gerir ráð fyrir að umfang, gæði og árangur þjónustu séu skilgreind, að eftirlit fari fram með framkvæmd þeirra samninga sem reglugerðin tekur til og að framkvæmd þeirra sé metin við samningslok. Þessar kröfur eiga sér skýran tilgang. Opinberir aðilar þurfa að vita hvað þeir eru að kaupa og hvort þjónustan sé veitt í samræmi við það sem um var samið. Aukin fjárveiting tryggir ekki aukinn árangur.

Samfélagið hefur litla ástæðu til að fagna sífellt hærri útgjöldum ef stjórnvöld geta ekki jafnframt sýnt fram á að þjónustan batni eða nái til fleiri einstaklinga sem þurfa á henni að halda.

Ylja - hvað gerist eftir heimsóknina?

Samningur Reykjavíkurborgar við Rauða krossinn um rekstur neyslurýmisins Ylju er athyglisvert dæmi um mikilvægi árangursmælinga og eftirfylgni. Samkvæmt samningnum, sem gilti til 7. apríl 2026, var gert ráð fyrir greiðslum að fjárhæð samtals 57.248.900 krónur, með þeim skilyrðum sem fram komu í samningnum.

Rauða krossinum bar meðal annars að skila upplýsingum um nýtingu þjónustunnar, sundurliðuðu rekstraryfirliti og verkefnaskýrslu með upplýsingum um heilbrigðisþjónustu, viðbrögð við ofskömmtunum og tilvísanir í önnur úrræði, þar á meðal vímuefnameðferð. Í skýrslu Rauða krossins frá 16. júlí 2025 kom fram að skráðar hefðu verið 3.326 heimsóknir frá opnun Ylju og að um 200 einstaklingar hefðu nýtt þjónustuna. Skýrslan lýsti einnig aðstoð starfsfólks við að tengja notendur við félagsþjónustu, meðferðarúrræði og annan stuðning. Skráningu á þeim þætti þjónustunnar var hins vegar ábótavant að mati skýrsluhöfunda sjálfra.

Reykjavíkurborg samdi um þjónustu sem fól meðal annars í sér að tengja einstaklinga við meðferðarúrræði. Rauði krossinn greindi sjálfur frá því að skráningu á þeim þætti þjónustunnar væri ábótavant. Samningstímabilinu er lokið. Hvar eru niðurstöður eftirfylgninnar? Hversu margir fengu aðstoð við að komast í meðferð, hvernig var þjónustunni fylgt eftir og á hvaða gögnum byggði Reykjavíkurborg mat sitt á framkvæmd samningsins?

Að bjarga mannslífi í dag og hjálpa einstaklingi að byggja upp líf án neyslu á morgun eru ekki andstæð markmið. Samfélagið á að gera hvort tveggja.

Hvenær varð það aukaatriði að fólk kæmist úr neyslu?

Mælikvarðar skipta máli vegna þess að þeir hafa áhrif á það sem stjórnvöld leggja áherslu á. Það er tiltölulega einfalt að telja heimsóknir í neyslurými, innlagnir á meðferðarstofnanir og fjölda einstaklinga í húsnæðisúrræðum. Mun erfiðara er að meta hvernig fólki vegnar til lengri tíma. Erfiðleikarnir gera slíkt mat þó ekki síður nauðsynlegt.

Í ársskýrslu SÁÁ fyrir árið 2025 kemur fram að meðalbið eftir innlögn á Vog hafi styst um 28,54 daga frá fyrra ári og hlutfall innlagna innan 90 daga hækkað um 9,60 prósentustig. Styttri bið er jákvæð þróun, sérstaklega fyrir fólk sem hefur tekið ákvörðun um að leita sér hjálpar. Aðgengi að meðferð er þó aðeins einn hluti ferlisins. Raunverulegur árangur felst einnig í því að fólk geti lokið meðferð, fengið nauðsynlegan stuðning, endurheimt heilsu sína og byggt upp líf án vímuefna.

Fólk sem vill hætta neyslu á ekki að mæta kerfi þar sem bráðaaðstoð er til staðar en áframhaldandi meðferð eða stuðningur reynist torsóttur. Valdefling felst ekki aðeins í því að virða sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga við þær aðstæður sem þeir búa við hverju sinni. Raunveruleg valdefling felst einnig í því að skapa þeim tækifæri til að breyta aðstæðum sínum.

Hversu samhæft er þjónustukerfið sem milljarðarnir fjármagna? Fólk getur þurft að leita til margra aðila eftir fráhvarfsmeðferð, sálfræðilegum stuðningi, endurhæfingu, húsnæði og félagslegri aðstoð. Hver tryggir samfellu þjónustunnar og kemur í veg fyrir að einstaklingar falli á milli kerfa?

Það er ekki nóg að hver þjónustuveitandi geti gert grein fyrir eigin starfsemi. Stjórnvöld þurfa einnig að geta sýnt að þjónustan myndi samfellda leið til bata og sjálfstæðis. Fjármunirnir eiga að nýtast fólkinu, ekki aðeins halda aðskildum þjónustukerfum gangandi. Þjónustukerfið verður að geta boðið fólki meira en að lifa af næsta sólarhring. Fyrir þann sem vill losna undan fíkn þarf að vera til raunhæf leið til baka.

Erum við að fjármagna bata eða viðhalda kerfi?

Hættan við umfangsmikið þjónustukerfi er að starfsemin sjálf verði smám saman helsti mælikvarðinn á árangur þess. Fjöldi þjónustuþega réttlætir fjárveitingarnar, fjárveitingarnar halda starfseminni gangandi og umfang rekstursins verður síðan röksemd fyrir auknu fjármagni. Á sama tíma geta grundvallarspurningar um árangur orðið útundan. Hversu margir ná bata? Hversu margir öðlast sjálfstæði? Hversu margir þurfa ekki lengur að reiða sig á sömu úrræðin?

Skaðaminnkun, meðferð og stuðningur við bata gegna ólíkum hlutverkum. Rétt forgangsröðun verður ekki ákveðin út frá fjárhæðum einum saman heldur einnig þjónustuþörf, árangri og þeim tækifærum sem fólki standa til boða. Núverandi upplýsingagjöf gerir almenningi hins vegar ekki kleift að leggja heildstætt mat á hvernig fjármunirnir skiptast milli þessara markmiða. Það er sjálfstætt áhyggjuefni.

Ríki og sveitarfélög þurfa að birta rekjanlegt yfirlit yfir fjárveitingar, þjónustusamninga, greiðsluviðtakendur og framkvæmd þjónustunnar. Jafnframt þarf að liggja fyrir hvernig árangur er metinn og hvaða áhrif niðurstöður eftirlits hafa á áframhaldandi fjármögnun.

Þetta kallar ekki á nýja nefnd, nýja stefnumótun eða enn eina skýrsluna um mikilvægi samhæfingar heldur á svör. Spurningin er ekki aðeins hversu miklu fé samfélagið ver til að halda fólki á lífi í virkri neyslu, heldur einnig hversu miklu það ver til að hjálpa fólki að eignast líf án hennar. Á bak við fjárveitingarnar er fólk sem á rétt á meira en því að vera viðvarandi viðfangsefni opinbers þjónustukerfis. Þar eru einstaklingar sem vilja ná heilsu, endurheimta sjálfstæði sitt og öðlast ný tækifæri.

Það er ekki hlutverk almennings að grafa upp og afstemma milljarðafjárveitingar til að komast að því hvort meðferð og bati njóti þeirrar áherslu sem þörfin kallar á.

Ábyrgðin hvílir bæði á þeim sem ráðstafa opinberu fé og þeim sem taka við því. Stjórnvöld bera ábyrgð á fjárveitingum, samningsgerð og eftirliti, en þjónustuveitendur á ráðstöfun þeirra fjármuna sem þeim eru falnir, framkvæmd þjónustunnar og því að standa við lögbundnar og samningsbundnar skyldur sínar.

Opinbert fé hættir ekki að vera opinbert fé þegar það er greitt inn á reikning fyrirtækis, félags eða stofnunar. Ábyrgðin hverfur ekki við útgreiðsluna.

Þegar milljörðum er varið til að bregðast við afleiðingum fíknar eigum við ekki síður að krefjast svara við því hvað er gert til að fólk þurfi ekki lengur að lifa við þær.

Höfundur er lögfræðingur.