„Að­gerða­leysið og getu­leysið er al­gjört hjá stjórn­völdum“

Greint var frá því fyrir helgi að yfir 2500 börn hafa beðið í meira en þrjá mánuði eftir greiningu hjá Geðheilsumiðstöð barna. Nýjustu tölur umboðsmanns barna um biðlista sýna að staðan hefur víða versnað. Í samantekt embættisins í síðustu viku kom fram að hjá Geðheilsumiðstöð barna bíða 2705 börn eftir greiningu og hafa 2591 þeirra beðið lengur en þrjá mánuði. Frá því í febrúar hafa 252 börn bæst á listann en börnum sem hafa beðið lengur en þrjá mánuði hefur fjölgað um 691. 744 börn eru á biðlista hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð, 697 þeirra hafa verið á lista í yfir þrjá mánuði.

„Maður upplifir stundum að maður sé að góna upp í vindinn,“ segir Hrannar Björn Arnarsson, framkvæmdastjóri ADHD samtakanna, um viðbrögð stjórnvalda við þessum biðlistum. Rætt var við hann í Bítinu á Bylgjunni.

Hann segir samtökin hafa bent á aukna ásókn í greiningar vegna aukinnar meðvitundar og þekkingar á snemmtækri greiningu og íhlutun. Þá hafi samtökin einnig bent á að afkastageta stjórnvalda sé eins og lítil trilla en það þurfi skuttogara.

Afkastagetan of lítil

Hann segir þetta ekki endilega snúast um manneklu, heldur þurfi fjármagn til að ráða fólk til að ráðast að vandanum og auka afkastagetu.

„Í rauninni skilst okkur að þau fái sirka 100 til 150 beiðnir á mánuði en geti greint svona 50 til 60, þannig að þessi vandi er auðreiknanlegur og fyrirsjáanlegur,“ segir Hrannar Björn og að stærsta vandamálið sé lítil afkastageta til að sinna hópnum.

„Vandinn hefur bara verið látinn drabbast, ekki í ár eða tvö, heldur í áratugi. Þetta hefur verið vitað mál og við höfum horft á þetta vaxa ár frá ári undanfarinn áratug,“ segir hann og að sömu biðlista sé að sjá hjá fullorðnum en þar bíði um þrjú þúsund manns eftir greiningu.

„Við erum að tala um að það séu svona fimm þúsund fjölskyldur sem bíða eftir greiningu, og miðað við biðtímann sem afkastagetan býður upp á í dag er þetta bið upp á tvö, þrjú eða tíu ár og það segir sig sjálft að það bíður enginn svo lengi eftir þjónustu,“ segir hann og að eðlilega leiti fólk annað þegar biðin sé svo löng.

Hrannar segir ADHD-samtökin hætt að benda á úrræði stjórnvalda og benda frekar á einkaaðila þar sem þjónustan kostar „helling“ en biðin er ekki jafn löng.

Flöskuhálsinn hjá Geðheilsuteymi barna

Bóas segir flöskuhálsinn þannig að þegar grunur leikur á að barn sé með ADHD fari frumgreining fram innan skólans og skólarnir og sveitarfélögin séu dugleg og næm að meta grun um ADHD og þegar rökstuddur grunur sé kominn þá sé send tilvísun á Geðheilsumiðstöð barna og þar liggi flöskuhálsinn.

„Þar er biðlistinn sem við erum að tala um,“ segir hann og að þegar aðeins sé fjallað um börn með ADHD séu um 1.700 börn.

Á meðan fólk bíði eftir formlegri greiningu komist börnin þó ekki í formleg úrræði til að fá læknisfræðilega meðferð. Kerfið sé ekki búið að viðurkenna vandann og börn bíði á meðan.

„Við gerum mjög háa kröfu á Íslandi um mjög góð vinnubrögð, að greiningarvinna AHDH sé eins og best sé kostið í heiminum,“ segir hann og að það taki vinnu að vinna slíka vinnu. Það sé vel að vera með góð vinnubrögð en það krefjist þess að það sé hægt. Það sé ekki góð þjónusta að bið sé talin í árum.

„Það er hökt og það er stór hluti í lífi barna að vera með eitthvað mögulegt. Börnum er ekki vísað í greiningu að ástæðulausu, það eru einhverjir erfiðleikar og barnið á einhvern vanda,“ segir hann og að í tilfelli barna með ADHD sé mjög áríðandi að bregðast snemma við.

Börnin séu í alvarlegum vanda

Hrannar segir þetta mikilvægan punkt, biðlistinn hjá Geðheilsuteymi, um tvö þúsund börn, sé að verða þrjú ár en áður hafi börnin beðið í tvö eða þrjú ár hjá sveitarfélaginu eftir að komast á þennan lista.

„Þessi börn eru í alvarlegum vanda og þess vegna vísar skólakerfið þeim áfram. Þau eru oft búin að bíða í fimm eða sex ár eftir að fá einhverja lausn sinna mála,“ segir hann og að það segi sig sjálft að skólagangan gangi ekki vel á þeim tíma.

„Þetta er hálf skólagangan,“ segir hann og að þau séu oft eftir á í námi eða félagslega og oft þrói börn með sér aðrar fylgiraskanir og það sé vitað að hvert ár auki á vandann og úrræðin verði þyngri.

„Okkur finnst við vera lítil rödd í þessu,“ segir Bóas en að það séu samt sem áður fimm þúsund skráðir í samtökin. Umboðsmaður barna hafi bent á þetta og Embætti landlæknis sé með viðmið um bið eftir heilbrigðisþjónustu, þrjá mánuði, og þessi bið sé langt umfram það.

Bóas áréttar að það sé faglegt starf unnið alls staðar en starfsfólki sé sniðinn þröngur stakkur.

„Það er ekkert plan hjá hinu opinbera um hvernig á að tækla þetta,“ segir Bóas og að það sé ekki til aðgerðaáætlun um hvernig staðan eigi að vera eftir tvö eða fimm ár.

Fordómar enn í samfélaginu 

Hrannar segir fordóma í samfélaginu gegn þeim sem eru með ADHD og umfangi þess og lyfjunum. Samtökin heyri það ítrekað úr heilbrigðiskerfinu og hann segir sterka áhrifavalda þar sem trúi því ekki að‘ vandinn sé svo umfangsmikill. Hann segir að á Íslandi séum við komin lengra og að innan áratugar verði það viðurkennt að um sjö til tíu prósent séu með ADHD og það þurfi að aðlaga heilbrigðisþjónustuna að þeirri staðreynd.

Bóas segir börn of oft mæta afgangi hjá stjórnvöldum og hann vilji sjá afdráttarlausa áætlun um lausn og leiðir til að bregðast við. Það sé ekki hægt að gera átak í eitt ár. Það þurfi að móta sýn til að mæta vandanum og fjöldanum sem er að koma inn.

Hrannar segir það á plani hjá ríkisstjórninni að ráðast að biðlistum barna en það sé ekki komið neitt haldbært plan um aðgerðir.

„Aðgerðaleysið og getuleysið er algjört hjá stjórnvöldum.“

Bóas segir gullið tækifæri fyrir metnaðarfullt fólk til að bregðast við og þeir vilji taka þátt í því samtali.

„Þetta er „win win“ eins og maður segir, fyrir stjórnmálamenn, fjölskyldur, fyrir börn. Þetta er forvörn til að fólk fái rétta greiningu og meðferð á sem stystum tíma.“