Meira um krabba­mein hjá yngra fólki sem þurfi að fylgast með vissum ein­kennum

Svo hljóða niðurstöður nýrrar rannsóknar í læknaritinu The Lancet sem gefa til kynna að tíðni umræddra krabbameina hafi vaxið hraðar hjá yngri aldurshópnum á síðustu tuttugu árum. Krabbamein hjá fullorðnum undir 50 ára aldri eru enn sjaldgæf en þróunin er talin vera áhyggjuefni. Svipuð tölfræði hefur sést í fleiri heimshlutum.

Mest jókst nýgengi í skjaldkirtils-, ristils- og nýrnakrabbameinum eða sem nemur meira en 2,5% á ári. Þá jókst nýgengi endaþarms-, blöðruhálskirtils- og lifrarkrabbameina um meira en 1% á ári, sem og nýgengi sortuæxla í húð og mergæxla. Á sama tíma dró úr nýgengi lungnakrabbameina og krabbameina í eggjastokkum, að því er fram kemur í samantekt Krabbameinsfélagsins. Nýgengi er fjöldi nýrra tilvika á hverja 100 þúsund íbúa á ári.

Ristilkrabbamein aukist mest hjá yngri aldurshópum

Nýgengi ristilkrabbameina jókst um 2,7% á ári hjá fólki á aldrinum 20 til 49 ára á Norðurlöndunum en aðeins um 0,4% hjá fólki á aldrinum 50 til 84 ára. Sama á við um nýrnakrabbamein þar sem aukningin var 2,7% hjá yngri hópnum samanborið við 1,2% hjá þeim eldri. Samhliða þessu fer nýgengi krabbameina í endaþarmi, blöðruhálskirtli, legbol og leghálsi hækkandi hjá yngri hópnum á sama tíma og það dróst saman hjá þeim eldri.

Aukningin mælist þannig mest í ristilkrabbameini hjá yngri aldurshópnum. Sigurdís Haraldsdóttir krabbameinslæknir ræddi niðurstöðurnar í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni. Hún segir þessa þróun sjást víða um heim en þetta sé fyrsta stóra rannsóknin sem sýni þetta skýrt á Íslandi.

Mikill kraftur fari nú í það að rannsaka hvað geti valdið þessari aukningu á heimsvísu. Sigurdís telur að ýmsir áhættuþættir og lífsstílsbreytingar sem hafi orðið á síðustu áratugum hafi vafalaust áhrif á þessa þróun.

Hún hefur sjálf séð aukningu í nýgengi krabbameina hjá Íslendingum á þrítugs- og fertugsaldri.

„Það eru kannski svona um 200 manns sem greinast með þetta á ári, ristil- og endaþarmskrabbamein, en svona um 20% af þeim eru undir fimmtugu við greiningu. Þannig að við erum með kannski 10 til 20 manns á ári sem eru að greinast á þessum aldri.“

Ekki alltaf gyllinæð

En hvaða einkennum þarf ungt fólk að vera vakandi fyrir þegar kemur að ristil- og endaþarmskrabbameini?

„Það skiptir máli að fólk leiti læknis ef það verður vart við blóð í hægðum eða er með hægðabreytingar. Það getur þá verið niðurgangur eða mikið harðlífi yfir lengri tíma. Auðvitað ef það er með einhverja óskýrða kviðverki eða er að tapa þyngd með óútskýrðum hætti, þá eru þetta allt einkenni sem ættu að verða til þess að fólk leiti sér læknis og fari í viðeigandi uppvinnslu,“ segir Sigurdís.

Hún bætir við að samt sem áður verði að hafa í huga að gyllinæð sé ein algengasta orsök blóðs í hægðum.

„Þannig að það að sjá blóð þýðir alls ekki að fólk sé með krabbamein en það má ekki afskrifa það. Það þarf að rannsaka það og komast að því hvar orsökin er.“

Ef læknir telur að um gyllinæð sé að ræða eigi ástandið að batna eftir um tveggja vikna meðferð. Ef svo fer ekki þarf að fara í frekari rannsóknir, að sögn Sigurdísar.

„Þá þarf að huga að frekari uppvinnslu eins og ristilspeglun.“

Hægt að minnka áhættu um allt að 40 prósent

Sigurdís segir að rannsóknir sýni að það séu vissir þættir sem auki áhættuna á ristilkrabbameini.

„Þar má náttúrulega nefna hluti eins og áfengi og reykingar, mataræði, kyrrsetu og offitu. Hreyfing er mikilvæg líka. Það er talið að ef við gætum haft áhrif með jákvæðum þætti á alla þessa áhættuþætti þá gætum við minnkað áhættuna jafnvel um allt að 40 prósent. Þannig að það er mikilvægt að fræða fólk um þetta.“

„Það er auðvitað svo margt sem fólk getur gert: Borða hollt, reyna að borða grænmeti og ávexti, borða rautt kjöt í litlum mæli, helst ekki oftar en einu sinni í viku, forðast alveg unna kjötvöru, reyna að láta áfengi eiga sig og auðvitað lifa virkum lífsstíl, hreyfa sig, forðast kyrrsetu og reyna að halda sér í eðlilegri þyngd. Þetta eru allt hlutir sem eru mikilvægir,“ bætir hún við.

Vill hefja skimun fyrr

Í samantekt Krabbameinsfélagsins segir að það sé vitað að nýgengi sumra krabbameina á borð við skjaldkirtils- og nýrnakrabbameina kunni að skýrast að hluta vegna nýrra og næmari greiningaraðferða. 

Erfiðara sé að skýra aukið nýgengi annarra krabbameina á borð við ristil- og brjóstakrabbameina en niðurstöðurnar sýni meiri aukningu meðal fólks á aldrinum 20 til 35 ára þar sem reglubundin skimun hefjist almennt ekki fyrr en síðar á ævinni.

Sigurdís segir að ristilskimun sé hafin á Íslandi en hún beinist að fólki sem er á aldrinum 60 til 69 ára. Það sé ástæða til að byrja fyrr.

„Þetta fór af stað árið 2025 og auðvitað er fjöldi tilfella miklu hærri hjá fólki sem eldra er þannig að það er þá rökrétt að byrja hjá eldri aldurshópum, þar finnum við fleiri tilfelli. En það er engin spurning að það þarf að færa þetta niður og það eru plön um að færa þetta niður í 50 ára aldur.“

Sum lönd séu jafnvel byrjuð að skima frá 40 eða 45 ára aldri í ljósi þessa aukna nýgengis hjá yngri aldurshópnum.

„Auðvitað skiptir máli að greina þetta eins snemma og hægt er því að þá getum við vel læknað fólk af þessu krabbameini,“ segir Sigurdís.