Penelópa í Val­höll

Penelópa, kona Ódysseifs, óf á daginn og rakti upp á nóttunni til að halda biðlunum frá sér. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í sautján ár haft sama háttinn á, með þeirri nýbreytni að röðinni er snúið við. Ályktanir um fullveldi rekja vefinn upp í dagsbirtu, en þegar skyggir er sest við vefstólinn á ný og voðin lengist jafnt og þétt í átt til Brussel.

Sagan hefst í desember 2008, þegar Bjarni Benediktsson og Illugi Gunnarsson mæltu með aðildarviðræðum í blaðagrein. Nokkrum mánuðum síðar var Bjarni orðinn formaður flokks sem var andvígur aðild, og má það kallast skjótur frami fyrir mann með þá skoðun. Þegar Alþingi samþykkti umsóknina sumarið 2009 sat varaformaður flokksins hjá. Sá varaformaður heitir Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, gegnir nú embætti utanríkisráðherra fyrir annan flokk og þarf þar ekki lengur að sitja hjá.

Icesave

Svo kom Icesave. Bretar og Hollendingar héldu á lyklinum að aðildarferlinu, og í febrúar 2011 studdi formaðurinn þriðja samninginn að undangengnu „ísköldu mati“. Þjóðin reyndist heitfengari og hafnaði samningnum, og EFTA-dómstóllinn sýknaði Ísland tæpum tveimur árum síðar. Matið var sannarlega kalt. Hvort það var rétt er önnur saga.

Atkvæðagreiðslu lofað

Meistarastykkið er þó meðferð umsóknarinnar. Fyrir kosningarnar 2013 var kjósendum lofað þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna, og það loforð fór sömu leið og flest loforð sem gefin eru í apríl. Tillaga um afturköllun sofnaði í nefnd veturinn eftir þótt stjórnin hefði drjúgan meirihluta. Í staðinn var sent bréf til Brussel án atbeina Alþingis, og ályktun þingsins frá 2009 stóð óhögguð líkt og gleymdur farangur á brautarpalli. Þar beið hún í ellefu ár, uns ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur sótti hana og spurði þjóðina hvort halda skyldi viðræðunum „áfram“. Landskjörstjórn þótti orðalagið hæpið. Nú, þegar þjóðin hefur sagt nei, boðar Guðrún Hafsteinsdóttir þingsályktun um að draga umsóknina formlega til baka. Það er lofsvert framtak, þótt nokkra furðu veki að flokkur sem sat í ríkisstjórn frá 2013 til 2024 skuli fyrst nú uppgötva að verkinu var ólokið.

EES-samningurinn

Innan EES hefur vefnaðurinn gengið enn betur. Flokkurinn fór með utanríkisráðuneytið samfleytt í sjö ár og beitti neitunarheimild 102. greinar samningsins jafn oft og allir fyrirrennarar hans, það er að segja aldrei. Þriðji orkupakkinn rann í gegn 2019 þrátt fyrir uppreisn í grasrótinni og efasemdir þeirra lögfræðinga sem stjórnvöld leituðu sjálf til. Um losunarkerfið ETS var samið 2023 á þann veg að Ísland fékk tímabundna undanþágu fyrir flugið. Landið er að vísu varanlega statt í miðju Atlantshafi, en um það virðist minna hafa verið rætt. Skipaflutningarnir fengu enga undanþágu og greiða nú fullt gjald fyrir þá ósvífni að sigla til eyju.

Bókun 35

Þá er komið að Bókun 35. Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir lagði frumvarpið fram 2023, og má hún eiga að hún hefur aldrei farið í felur með skoðun sína. Félag sjálfstæðismanna um fullveldismál lagði þá fyrir flokksráðsfund tillögu um að utanríkisráðherra yrði hvattur til að draga frumvarpið til baka og að áréttaður yrði réttur Íslands til eigin lagasetningar. Tillagan var felld í EES-vinnuhópi fundarins og kom því aldrei til atkvæða hjá flokksráðinu sjálfu. Í hennar stað samþykkti fundurinn almenna ályktun um varðstöðu um fullveldi Íslands. Þar fór svo vel á með orðum og efndum að hvorugt þurfti að hitta hitt. Frumvarpið lifði það af.

Sumarið 2025 studdi þingflokkurinn frumvarp núverandi ríkisstjórnar um sama efni, og um haustið skemmtu þingmenn hans sér konunglega við að núa Flokki fólksins sinnaskiptunum um nasir. Svo kom 29. ágúst. Eftir að 52,84 prósent kjósenda höfnuðu viðræðum baðst formaðurinn undan viðtali um afstöðu flokksins til bókunarinnar, og Guðlaugur Þór Þórðarson kallaði málið „smjörklípu“. Frumvarp sem var ábyrgt og nauðsynlegt í fyrra er orðið að viðbiti sem enginn vill kannast við. Annaðhvort var sannfæringin lítil þá eða kjarkurinn er lítill nú, og hvorugt fer flokki vel sem kennir sig við sjálfstæði.

Verndartollar ESB

Í nóvember lagði Evrópusambandið verndartolla á íslenskt kísiljárn, vöru frá ríki sem á að heita fullgildur þátttakandi á innri markaðnum. Formaður Sjálfstæðisflokksins sagði sambandið hafa „sýnt klærnar“ og tók fram í sömu andrá að hún hefði alltaf stutt EES-samninginn og myndi gera það áfram. Klærnar þurfa því ekki að óttast afleiðingar.

Nú má spyrja hvort allt þetta sé ásetningur eða röð tilviljana. Ég læt lesendum eftir að meta það, enda skiptir svarið minna máli en ætla mætti. Forgangur Evrópuréttar er grundvallarskilyrði aðildar, og orku- og loftslagsmál eru heilir kaflar í aðildarviðræðum. Hver hindrun sem rutt er úr vegi innan EES er kafli sem loka má á fyrsta fundi. Aðildarsinnar segja sjálfir að Ísland hafi þegar tekið upp drjúgan hluta regluverksins, og þeir vita hverjum ber að þakka. Flokkur sem vinnur undirbúningsverkið af slíkri samviskusemi þarf enga leynilega stefnu. Árangurinn nægir.

Penelópa beið eiginmanns síns í tuttugu ár og þekkti hann þegar hann kom aftur. Kjósendur Sjálfstæðisflokksins hafa beðið í sautján ár eftir flokknum sem þeir töldu sig vera að kjósa. Verði biðin mikið lengri er hætt við að þeir þekki hann ekki aftur, og sumir eru raunar þegar farnir að svipast um eftir öðrum bogmanni.

Höfundur er læknir og sjálfskipaður fullveldissinni.