Viðvörunarljós í evrópsku at­vinnu­lífi

Ég hef varið stærstum hluta starfsævi minnar í íslensku atvinnulífi. Þar lærði ég að stærstu ákvarðanirnar eru sjaldnast teknar í hita augnabliksins. Þær eru teknar þegar fólk gefur sér tíma til að horfa fram á veginn, vega og meta kosti og galla og spyrja einfaldlega: Hvað þjónar okkur best til lengri tíma?

Sama á við þegar við metum hvort Ísland eigi að hefja að nýju aðildarviðræður við ESB. Áður en við göngum til atkvæða eigum við að spyrja: Hvernig stendur Evrópa sjálf og hvað getum við lært af stöðunni þar? Þessar spurningar skipta sérstaklega miklu máli nú, áður en við göngum til atkvæða um umfangsmikið umsóknarferli sem hefur fulla aðild að markmiði.

Alvarlegar áskoranir innan ESB

Mario Draghi, fyrrverandi forseti Seðlabanka Evrópu, vann að beiðni framkvæmdastjórnar ESB ítarlega úttekt á samkeppnishæfni sambandsins. Niðurstaðan var sláandi. Frá árinu 2000 hafa raunráðstöfunartekjur á mann aukist nær tvöfalt meira í Bandaríkjunum en innan ESB. Draghi bendir á að meginástæðan fyrir því að ESB hefur dregist aftur úr Bandaríkjunum sé minni framleiðni og taldi hann jafnframt að ESB þyrfti að auka fjárfestingu um 750 til 800 milljarða evra á ári til að hrinda tillögum skýrslunnar í framkvæmd, meðal annars á sviði nýsköpunar, stafrænnar uppbyggingar, orkuskipta og varnarmála.

Þetta er ekki gagnrýni frá andstæðingum ESB heldur greining sem sambandið sjálft kallaði eftir.

Atvinnulífið tekur undir þessi viðvörunarorð. Í nýrri skýrslu BusinessEurope frá júní sl. segir meirihluti aðildarsamtakanna að viðskiptaumhverfið í Evrópu hafi versnað á undanförnum sex mánuðum. Þau segja að aðgerðir til að bæta samkeppnishæfni hafi enn ekki skilað fyrirtækjum áþreifanlegum árangri. Flókið regluverk hamli fjárfestingu og nýsköpun, orkukostnaður sé áfram of hár og hindranir séu enn til staðar innan innri markaðarins.

Í könnun þýsku Samtaka iðnaðarins BDI frá 2025 kom fram að um þriðjungur stórra iðnfyrirtækja hefði þegar flutt hluta rannsókna og þróunar frá Þýskalandi. Nær tveir af hverjum þremur töldu erlenda keppinauta eiga auðveldara með að koma nýjum hugmyndum og tækni í framkvæmd. Kostnaður og minni skriffinnska erlendis voru meðal helstu ástæðna.

Þessar niðurstöður hafa vakið miklar áhyggjur í Evrópu, en þegar rannsóknir og þróun fara úr landi fylgja fjárfestingar, verðmætasköpun og framtíðarstörf gjarnan í kjölfarið.

Í skýrslunni Much More Than a Market, sem Enrico Letta, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu, vann fyrir leiðtogaráð ESB, er dregin upp svipuð mynd. Þar bendir hann á að landsframleiðsla á mann hafi aukist um nær 60% í Bandaríkjunum á árunum 1993–2022 en innan við 30% í Evrópu. Letta undirstrikar jafnframt að ávinningur innri markaðarins sé ekki bundinn við aðild að ESB. Hann nefnir Ísland sérstaklega, lýsir EES-samningnum sem hornsteini samstarfsins og EES-ríkjunum sem mikilvægum samstarfsaðilum ESB.

Þegar þessar viðvaranir eru lagðar saman blasir við skýr mynd. ESB glímir ekki aðeins við tímabundna lægð heldur djúpstæðan vanda í hagvexti, framleiðni, nýsköpun og fjárfestingu. Það hlýtur að skipta máli þegar aðild að sambandinu er kynnt hér á landi sem leið að meiri

stöðugleika, sterkari samkeppnishæfni og betri lífskjörum. Áður en við færum ESB aukið ákvörðunarvald eigum við að horfast í augu við að sambandið glímir sjálft við alvarlegan vanda á einmitt þessum sviðum.

Það sem skiptir íslenskt atvinnulíf mestu

Það kemur því ekki á óvart að í nýrri könnun Gallup meðal aðildarfyrirtækja Samtaka atvinnulífsins eru 66% andvíg ESB-aðild en 22 prósent henni hlynnt. Andstaðan nær til bæði smárra sem og stórra fyrirtækja hringinn í kringum landið.

Við njótum þegar þess þáttar Evrópusamstarfsins sem skiptir íslenskt atvinnulíf mestu. EES-samningurinn tryggir okkur aðgang að innri markaðnum. Við þurfum því ekki að velja milli Evrópu og einangrunar. Við getum átt náið samstarf, frjáls viðskipti og greiðan markaðsaðgang án þess að færa ESB aukið vald yfir gjaldmiðli, viðskipta- og utanríkisstefnu og mikilvægum auðlindum þjóðarinnar.

Við eigum að taka viðvaranir evrópsks atvinnulífs alvarlega og einfalda regluverk, tryggja næga orku, bæta umhverfi fjárfestinga og skapa stöðugleika með ábyrgri hagstjórn. Þetta eru verkefni sem við verðum að leysa hér heima.

Ég þekki af eigin raun þann kraft sem býr í íslensku atvinnulífi. Við viljum áfram náið samstarf við Evrópu og þau tækifæri sem opnir markaðir skapa. En við eigum ekki að leita efnahagslegrar töfralausnar í kerfi sem glímir sjálft við djúpstæðan samkeppnishæfnisvanda.

Framtíð Íslands verður best byggð með ábyrgri hagstjórn, öflugu atvinnulífi og ákvörðunarvaldinu áfram í íslenskum höndum.

Höfundur er formaður Sjálfstæðisflokksins.