Þjóðin föst í Groundhog Day krónunnar

Íslenska þjóðin er föst í efnahagslegum Groundhog Day krónunnar. Sama sagan endurtekur sig aftur og aftur: verðbólga, háir vextir, gengissveiflur, brostnar forsendur, erfiðari kjarasamningar, minni fjárfesting og lakari lífskjör en ella. Þetta er ekki tilviljun. Þetta er ekki fyrst og fremst afleiðing mistaka einstakra stjórnmálamanna, fyrirtækja eða heimila. Þetta er kerfislægur vandi örgjaldmiðils.

Reynsla íslensks atvinnulífs og heimila síðustu áratugi segir sömu sögu úr mörgum áttum: sjávarútvegi, ferðaþjónustu, iðnaði, skapandi greinum, húsnæðismarkaði, lífeyriskerfi og mannauðsflæði. Þegar raungengi krónunnar hækkar langt umfram jafnvægi, þegar vextir eru notaðir sem aðalvopn gegn verðbólgu og þegar fjármagnskostnaður er kerfislægt hærri en í nágrannalöndum, bresta forsendur. Ekki vegna þess að fólk vinni ekki nóg. Ekki vegna þess að fyrirtæki séu illa rekin. Heldur vegna þess að kerfið sjálft magnar sveiflur í stað þess að dreifa áhættu.

Þetta er lykilatriðið sem of oft glatast í umræðunni. Vandinn liggur ekki fyrst og fremst hjá einstaklingunum eða fyrirtækjunum. Vandinn liggur í umhverfinu sem þau eru neydd til að starfa innan - örgjaldmiðlinum krónunni. Þegar gjaldmiðilskerfið sjálft skapar óstöðugleika, eins og smábátur á úthafi, verður jafnvel besta stjórnun varnarlaus. Þá skiptir ekki máli hversu ábyrgir kjarasamningar eru gerðir eða hversu vel fyrirtæki skipuleggja rekstur sinn. Forsendurnar bresta samt.

Kerfið var afhjúpað — en ekkert breyttist

Á árunum 2016–2019 sást þessi veikleiki mjög skýrt í verðbólgu, háum vöxtum og hækkuðu raungengi. Í raun var það endurtekning á svipaðri þróun á árunum 2005–2008: raungengi krónunnar varð of hátt, samkeppnisstaða útflutningsgreina versnaði og viðvaranir bárust úr mörgum áttum atvinnulífsins. Sjávarútvegur talaði um mikið tekjufall vegna gengisstyrkingar. Ferðaþjónustan varaði við alvarlegum afleiðingum. Iðnfyrirtæki færðu sig úr innlendri framleiðslu yfir í innflutning. Kvikmyndaiðnaðurinn lýsti stöðunni sem rauðu flaggi.

Sameiginlegi þátturinn var ekki skortur á eftirspurn, hæfni eða dugnaði. Sameiginlegi þátturinn var skortur á stöðugleika og fyrirsjáanleika.

Þetta var ekki bara slæmt tímabil. Þetta var kerfið að hegða sér eins og því er eðlislægt að gera. Það alvarlega er að sömu forsendur eru nú aftur komnar fram. Á árunum 2024–2026 hefur, verðbólga, háir vextir og hækkandi raungengi krónunnar enn og aftur verið vandamál og vextir á Íslandi áfram langt yfir því sem tíðkast í helstu viðskiptalöndum. Heimilin hafa fundið þetta beint í greiðslubyrði húsnæðislána og almennum fjármagnskostnaði. Fyrirtækin finna það einnig, en oft með tvöföldum hætti: annars vegar í hærri fjármagnskostnaði og hins vegar í verri samkeppnisstöðu gagnvart erlendum keppinautum með háu raungengi.

Verðbólga hefur verið þrálát, fjármagnskostnaður heimila og fyrirtækja mikill og hið opinbera greiðir einnig hærra verð fyrir þetta kerfi. Eini munurinn nú er að sjávarútvegurinn hefur notið tímabundinna verðhækkana erlendis, meðal annars vegna aflabrests í Barentshafi. Sú staða kann hins vegar að vera skammgóður vermir. Önnur fyrirtæki í harðri alþjóðlegri samkeppni eru í verulegum vanda, þar á meðal Icelandair, sem finnur jafnan mjög skýrt fyrir háu raungengi, háum innlendum kostnaði og veikari samkeppnisstöðu.

Munurinn núna er því ekki sá að vandinn sé nýr. Munurinn er sá að við höfum séð þetta áður. Við höfum fengið viðvörunina mörgum sinnum. Samt er haldið áfram með sömu aðferðirnar og tilraunirnar í sama kerfiörgjaldmiðils aftur og aftur.

Groundhog Day krónunnar

Þess vegna er líkingin við kvikmyndina Groundhog Day sterk. Þar vaknar aðalpersónan á hverjum morgni á sama dagi kl 6:00, aftur og aftur og aftur endalaust. Í fyrstu reynir hann að laga smáatriðin til þess að losna úr þessari hringrás tímans. Hann reynir að vera snjallari innan sama kerfis til að losna úr þessari endalausu hringrás. Hann reynir að stjórna deginum betur, nýta sér aðstæðurnar og fínstilla viðbrögðin til að losna og komast til næsta dags. En ekkert breytist. Hringrásin heldur áfram og hann vaknar á sama degi aftur og aftur.

Vendipunkturinn kemur ekki þegar hann leitar lausna með sömu aðferð innan sama dags. Lausnin kemur þegar hann skilur að vandinn liggur ekki í einstökum atvikum dagsins, heldur í sjálfri hringrásinni, kerfinu og kærleikanum. Hann hættir að reyna að laga afleiðingarnar og breytir í staðinn undirstöðunni og forsendunum. Sú breyting er ekki tæknileg. Hún er kerfislæg.

Þetta er nákvæmlega sá lærdómur sem Ísland hefur ekki viljað draga af örgjaldmiðlinum krónunni, með sínum óstöðugleika, verðbólgu, háum vöxtum og raungengissveiflum. Samt er tilrauninni haldið áfram þó að hún takist aldrei. Við höfum reynt að laga verðbólgu, vexti, kjarasamninga, fjárlagahalla og sveiflur innan sama krónukerfisins.

Við höfum breytt peningastefnunni, hækkað vexti, boðað aðhald, gert nýja kjarasamninga, sett nýjar reglur og talað um aukinn aga. En niðurstaðan er alltaf svipuð: þjóðin vaknar aftur og aftur við sömu stöðuna – Groundhog Day krónunnar.

Sama verðbólgan. Sömu háu vextirnir. Sömu raungengissveiflurnar. Sömu brostnu forsendurnar. Sama umræðan — enn og aftur, eftir nær 100 ára tilraunir með krónuna, árið 2026.

Hvernig væri að þjóðin lærði loksins af eigin Groundhog Day krónunnar?? Þar er lærdómurinn skýr: vandinn liggur ekki í einstökum atvikum, einstökum ríkisstjórnum eða tímabundnum aðstæðum. Vandinn liggur í sjálfri hringrásinni — í kerfinu sem endurtekur sömu vandamálin aftur og aftur.

Kannski þarf umræðan líka meiri auðmýkt, meiri virðingu, kærleika og meiri vilja til að hlusta á þá sem árum og áratugum saman hafa bent á að Ísland þurfi að leita nýrra leiða. Þetta snýst ekki um að einhver hafi alltaf rétt fyrir sér, heldur um að þjóðin þori að horfast í augu við reynsluna, læra af henni og spyrja hvort ekki sé einfaldlega nóg komið, með kærleik og virðingu fyrir fólkinu, framtíðinni og þjóðinni.

Vandinn er stærðin og burðargetan

Að ætla örgjaldmiðli að veita stöðugleika í opnu, alþjóðavæddu hagkerfi er eins og að ætlast til þess að smábátur hafi stöðugleika stórs farþegaskips á opnu hafi. Það getur verið hæfur skipstjóri um borð. Vélin getur verið góð. Áhöfnin getur lagt sig alla fram. En smábáturinn veltur samt alltaf mun meira í öldunum en stórskipið. Það ætti í raun að vera frekar augljóst – en samt er haldið áfram. Hvað er málið??

Vandinn er ekki viljinn. Vandinn er burðargetan.

Íslenska krónan er örgjaldmiðill. Hún er of lítil til að bera það hlutverk sem henni er ætlað. Hún magnar ytri áföll, hækkar áhættuálag, eykur verðbólgusveiflur og heldur vöxtum hærri en þeir þyrftu að vera. Þegar hagkerfið hitnar fer aðlögunin í gegnum gengið. Þegar gengið veikist fer það inn í verðlag. Þegar verðbólga hækkar hækka vextir. Þegar vextir hækka þrengir að heimilum, fyrirtækjum, ríki og sveitarfélögum.

Þetta er hringrásin. Og hún hefur kostað þjóðina gríðarlega fjármuni og skaðað lífskjör.

Ekki fleiri skyndilausnir

Það er ekki lengur trúverðugt að segja að þetta megi laga með betri hagstjórn einni saman. Sú tilraun hefur verið gerð aftur og aftur. Hún hefur ekki leyst vandann. Hún hefur aðeins frestað honum, mildað hann tímabundið eða fært kostnaðinn á milli hópa.

Ef kerfið hefur í áratugi framleitt sömu niðurstöðu, þá er niðurstaðan ekki frávik. Hún er eiginleiki kerfisins.

Þess vegna duga ekki fleiri plástrar. Það þarf að breyta rammanum sjálfum. Fyrir Ísland þýðir það að horfast í augu við að krónan er ekki lengur tæki til sjálfstæðis, heldur kostnaðarsöm hindrunsem í raun grefur undan efnahagslegu sjálfstæði vegna þess kostnaðar umfram evru sem hún veldur viðkomandi. Hún veitir ekki og byggir ekki upp raunverulegt efnahagslegt öryggi. Hún býr til óstöðugleika, hærri vexti og veikara samkeppnisumhverfi.

Að skipta um gjaldmiðil er því ekki flótti. Það er ábyrgð og virðing fyrir fólkinu og framtíðinni.

Evran sem leið út úr hringrásinni

Evran er ekki töfralausn. Hún leysir ekki öll vandamál Íslands. Hún tryggir ekki sjálfkrafa góða stjórnun, sterka framleiðni eða réttláta dreifingu lífskjara. En hún tekur burt einn stærsta kerfislæga veikleikann: örgjaldmiðilinn sjálfan - smæðina.

Með stærra og stöðugra myntsvæði dreifist áhætta betur. Fjármagnskostnaður getur lækkað varanlega. Verðbólga verður viðráðanlegri. Langtímafjárfestingar verða raunhæfari. Fyrirtæki fá fyrirsjáanlegra rekstrarumhverfi. Heimili fá betri forsendur til að byggja upp eignir og lífskjör. Ríki og sveitarfélög greiða minna fyrir skuldir og geta varið meira fé í þjónustu, innviði og velferð.

Þetta er ekki hugmyndafræðileg yfirlýsing. Þetta er lærdómur af reynslu.

Flestar Evrópuþjóðir hafa þegar dregið þennan lærdóm. Bandaríkin gerðu það enn fyrr með einum sameiginlegum dollar í stað veikra og sundurlausra peningakerfa. Smá myntsvæði eiga erfitt með að lifa af í heimi frjálsra fjármagnshreyfinga, alþjóðlegrar samkeppni og hraðra áfalla. Þau annaðhvort tengjast stærri kerfum eða greiða stöðugan og mikinn kostnað fyrir einangrunina.

Afleiðingarnar sjást ekki aðeins í efnahag. Þær sjást í lífi fólks. Margt fólk á húsnæðismarkaði nær ekki endum saman vegna hárra vaxta og þarf að vinna meira sem veldur miklu álagi. Fyrirtæki draga úr fjárfestingu eða færa starfsemi annað. Verðmætasköpun á mann stendur í stað. Vonin um betra líf veikist. Það er efnahagslegt viðvörunarmerki.

Tími til að rjúfa hringrásina.

Ísland hefur verið innan EES í meira en 30 ár, sem er í raun 80% aukaaðild að ESB og tekið upp stóran hluta regluverks Evrópusambandsins, en án fulls atkvæðisréttar við borðið. Það er ekki fullveldi í reynd að taka reglur án þess að hafa áhrif á þær – það er afsal á stjórnunarlegu sjálfstæði. Aðild að ESB væri því ekki stökk út í óvissu, heldur rökrétt framhald af þeirri leið sem Ísland hefur þegar verið á og gefist afar vel efnahagslega – sem myndi auka efnahagslegt og stjórnunarlegt sjálfstæði.

Munurinn er sá að með aðild opnast leið að evru, auknum áhrifum, meiri stöðugleika og raunverulegri þátttöku í ákvörðunum sem Ísland fylgir nú þegar að stórum hluta.

Þann 29. ágúst snýst málið ekki um fortíðina. Það snýst um hvort þjóðin ætlar að vakna enn einu sinni við sama daginn — eða rjúfa hringrásina.

Svo lengi sem krónan er undirstaðan mun sagan endurtaka sig: verðbólga, háir vextir, gengissveiflur og brostnar forsendur. Ef við viljum betri lífskjör þurfum við að breyta forsendunum. Það er kjarninn. Það er vendipunkturinn. Og það er verkefnið núna.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.