Að velja evruna fyrir sig en krónuna fyrir okkur hin

Það er merkilegt hvað sumir eru sannfærðir um að íslenska krónan sé ómissandi þjóðargersemi. Að sveigjanleiki hennar, sem færir byrðar af efnahagsáföllum af útflutningsgreinum og yfir á launafólk, sé okkar helsti kostur sem þjóðar. Allt tal um upptöku evru jaðri við landráð.

Það er líka merkilegt að þeir sem halda þessu skýrast fram, til dæmis í gegnum fjölmiðlana sína, hafa allt aðra skoðun þegar kemur að eigin rekstri. Þá er krónan allt í einu ekki alveg jafn heillandi. Þá er evran ekki lengur ógn við fullveldið. Þá er erlend fjármögnun ekki hættuleg tilraunastarfsemi.

Þá er hún bara skynsamlegur rekstur.

Sumir njóta evru, hinir mega það ekki

Enginn fjölmiðill rekur harðari áróður gegn því að Íslendingar skoði aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru en Morgunblaðið. Þetta er ekki leyndarmál heldur yfirlýst stefna blaðsins og pólitískra málflutningsmanna sem þar starfa í forgrunni.

Í blaðinu er málið gjarnan sett fram eins og það sé fráleit hugmynd að venjuleg íslensk heimili og fyrirtæki fái að losna úr íslenska vaxtakerfinu og því jafnvel haldið fram að vextir á Íslandi séu ekki háir og verðlag sé ekkert dýrt. Það sé bara skynvilla að halda það.

Því sé það ábyrgðarleysi að spyrja hvort við getum fengið stöðugri gjaldmiðil, lægri vexti og betri kjör.

Helsti eigandi Morgunblaðsins er fjölskyldan sem á stærstan hlut í og stýrir útgerðarrisanum Ísfélaginu. Í ársreikningi þess vegna ársins 2025 blasir við nokkur önnur mynd en sú sem teiknuð er upp í Morgunblaðinu á hverjum degi um þessar mundir.

Ísfélagið er með langstærstan hluta sinna tekna í erlendum gjaldmiðlum. Það endurfjármagnaði skuldir sínar í evrum í byrjun árs í fyrra. Það notar til þess erlenda banka og nýtur þess að geta fjármagnað sig á kjörum sem venjuleg íslensk heimili og flest íslensk fyrirtæki komast ekki nálægt og geta ekki látið sig dreyma um.

Með því að benda á þetta er ég ekki að gagnrýna rekstur Ísfélagsins. Þvert á móti. Það er fullkomlega eðlilegt og skynsamlegt að fyrirtæki sem hefur tekjur sínar í erlendum gjaldmiðlum reyni að fjármagna sig í sama gjaldmiðli. Það lækkar áhættu. Það lækkar vaxtakostnað. Það styrkir reksturinn.

Af hverju á almenningur að sitja fastur?

En þá vaknar eðlilega spurningin: Af hverju má ekki ræða hvort sama hugsun eigi að gilda fyrir þjóðarbúið?

Af hverju eiga útvalin stórfyrirtæki að geta flúið íslensku krónuna þegar þeim hentar, en almenningur að sitja fastur í henni með 9 til 10 prósenta húsnæðisvexti?

Af hverju er evran skynsamleg þegar hún lækkar fjármagnskostnað stórfyrirtækja en hættuleg þegar hún gæti lækkað afborganir heimila eða lítilla og meðalstórra fyrirtækja?

Af hverju mega sumir nota evruna sér til gagns en venjulegt vinnandi fólk og smærri atvinnurekendur á Íslandi ekki?

Í þessu felst gríðarleg mótsögn og í henni kjarnast einhverjar mikilvægustu pólitísku deilur á Íslandi: Fyrir hverja er þetta krónuhagkerfi eiginlega?

Þeirri spurningu reyndi ég að svara hér fyrr í sumar.

Þetta snýst um völd

Þeir sem hafa aðgang að erlendum bönkum, erlendum fjármagnsmörkuðum og evrulánum lifa nú þegar að hluta til í öðrum veruleika en venjulegt vinnandi fólk á Íslandi. Þeir geta varið sig gegn krónunni. Þeir geta minnkað vaxtabyrðina. Þeir geta skipulagt rekstur sinn utan þess kerfis sem þeir segja okkur hinum, í gegnum fjölmiðla sem þeir niðurgreiða taprekstur á um mörg hundruð milljónir króna á ári, að sé ómissandi.

Venjuleg heimili geta það ekki. Þau geta ekki hringt í fimm banka, þar af þrjá erlenda, og endurfjármagnað húsnæðislánið sitt í evrum. Þau borga bara svimandi háa íslenska vexti sem eru allt að þrisvar sinnum hærri en bjóðast í evru-löndum. Þau borga krónuálagið. Þau borga óstöðugleikann.

Þess vegna er mikilvægt að skilja að umræðan um viðræður við Evrópusambandið og evru er ekki fræðileg, heldur snýst hún um völd og vilja fárra til að viðhalda þeim völdum. Hún snýst um hverjir fá að njóta stöðugleika og hverjir eiga að borga fyrir óstöðugleikann. Krónuhagkerfið festir þessi völd í sessi og frekari nálægð við Evrópusambandið ógnar þeim.

Það er okkar sem erum þolendur þessa fyrirkomulags að rísa upp gegn því. Ef evran er nógu góð fyrir stórfyrirtækin þá eigum við að minnsta kosti að fá að skoða hvort hún sé nógu góð fyrir heimilin líka.

Fyrsta skrefið í því er að segja Já 29. ágúst.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar og áhugamaður um betri kjör fyrir íslensk heimili og fyrirtæki.