Ör í borgarmyndinni: Hvers konar borg vill Reykja­vík vera?

Í miðaldaritum segir að Ingólfur Arnarson og föruneyti hans hafi árið 874 sest að á mörkum lands og sjávar þar sem Reykjavík stendur nú. Minjar frá þessum tíma sem staðfesta byggð má nú skoða við suðurenda Aðalstrætis og í nágrenni þeirra standa nokkur af elstu húsum landsins – hús sem reist voru á síðari hluta 18. aldar. Á þessum stað, í nálægð við sjóinn þar sem fólk aflaði sér viðurværis, hófst þéttbýlismyndun í Reykjavík um miðja 18. öld. Bátar voru dregnir að landi, bryggjur voru byggðar, en stærri skip lágu við festar úti fyrir norðurströndinni enda skilyrði góð frá náttúrunnar hendi. Það var því engin tilviljun að ráðist var í gerð Gömlu Reykjavíkurhafnar á þessum stað fyrir rúmum 100 árum. Sú höfn iðaði fljótt af mannlífi og athöfnum. Allt gerðist þetta löngu áður en Reykjavík varð að fjölsóttum áfangastað ferðamanna og leikvelli fyrir fasteignamarkað.

Í gegnum 20. öldina þróaðist höfnin kynslóð fram af kynslóð. Sjávarútvegurinn efldist, verslun og viðskipti byggðust upp ásamt fjölþættu athafnalífi. Af þeirri starfsemi stendur aðeins Slippurinn eftir, eitt helsta kennileiti Reykjavíkur. Að standa fyrir utan Hamborgarabúllu Tómasar við Geirsgötu og horfa upp á tröllaukinn togara í öllu sínu veldi á þurru landi er ein af þessum einstöku upplifunum sem Reykjavík býður upp á. Hafnsækið athafnasvæði í manneskjulegum hlutföllum en um leið dálítið hrjúft enda viðfangsefnin stór í sniðum. Hrein og tær áminning um að þessi borg á mörkum hins byggilega heims var reist af vinnandi höndum duglegs fólks til sjós og lands.

En undanfarna áratugi hefur gamla höfnin verið í sérkennilegu óvissuástandi. Margvíslegar áætlanir, samkeppnir og tillögur hafa verið til skoðunar allt frá upphafi nýrrar aldar. Samfara því hefur stórum hluta þeirrar athafnastarfsemi sem byggðist upp verið ýtt til hliðar. Í staðinn hafa komið bílastæðaflæmi, sem stöku sinnum eru brotin upp með tímabundnum verkefnum, leikvöllum og árstíðabundnum viðburðum.

Heil kynslóð ungs fólks tengir nú sennilega Gömlu Reykjavíkurhöfn frekar við dapurleg og hálfkláruð bílastæði en við lifandi svæði hafnsækinna athafna og þungamiðju í þróun Reykjavíkur.

Reykjavík er vaxandi borg og eftirspurn eftir húsnæði þar er raunveruleg. Borgin hefur skilgreint miðlæg svæði sem ákjósanleg fyrir þéttingu byggðar og virðist Vesturbugtin, þ.e. vesturhluti gömlu hafnarinnar, því augljós kostur. Af þeim byggingarreitum sem eftir standa eru fáir jafn eftirsóknarverðir fyrir fólk sem vill lifa og hrærast í rótgrónu borgarumhverfi þar sem þörfin fyrir einkabílinn er minni. 101 Reykjavík er hverfið sem á margan hátt skilgreinir borgina – kíktu bara á póstkortin eða gúgglaðu – þetta er erfðaefni borgarinnar.

Upplifun, tilfinning og flókið yfirborð

Við ræðum gjarnan þróun og mótun umhverfis út frá praktískum þáttum, svo sem stærðum, fjölda og hagkvæmni. Við ræðum hins vegar síður upplifun okkar af umhverfinu, tilfinningar og þau sálrænu áhrif sem umhverfið hefur á okkur, þrátt fyrir að einmitt þessir þættir skipti sköpum um hvernig við þrífumst í okkar daglega umhverfi.

Ásta Olga Magnúsdóttir ólst upp og býr nú í gamla Vesturbænum, spölkorn frá gömlu höfninni. Hún hefur varið yfir tveimur áratugum í baráttu fyrir varðveislu menningar, sögu og einkenna Vesturbæjarins og Vesturbugtar. Ásamt öðrum íbúum og hverfasamtökum hefur hún ítrekað mótmælt framlögðum tillögum borgarinnar, sem hunsa staðaranda og menningarsögulegt mikilvægi svæðisins. Andóf þeirra og þau fjárhagslegu bakslög sem uppbyggingin hefur orðið fyrir í gegnum tíðina urðu til þess að stórtæk uppbygging í Vesturbugt dróst á langinn. Allt þar til fyrir nokkrum mánuðum.

Það er athyglisvert til þess að hugsa að engin þeirra tillagna sem borgin hefur lagt fram í Vesturbugt í áranna rás, hefur endurspeglað óskir íbúa í nágrenninu um varðveislu þess byggða umhverfis sem þeim er kunnuglegt og þeir bindast tilfinningalegum böndum; umhverfi þar sem þeir vilja að næsta kynslóð búi, dafni og deili sameiginlegri arfleifð.

Ákall íbúanna mótast að vissu leyti af fortíðarþrá, sem felur í sér löngun til að viðhalda sögulegri samfellu, en einnig eiga óskir þeirra sér annars konar stoð í vísindum. Páll Jakob Líndal, doktor í umhverfissálfræði, hefur um langt skeið beint sjónum sínum að sálrænum áhrifum byggðs umhverfis á fólk. Ítrekað leiða rannsóknir hans til sömu niðurstöðu: almennt kýs fólk umhverfi í manneskjulegum hlutföllum sem býr yfir fjölbreytni, samræmi og sögulegri samfellu. Gamli Vesturbærinn trónir jafnan á toppnum yfir það umhverfi sem Íslendingar bregðast hvað jákvæðast við, á meðan andlitslaus, nútímaleg og oft randbyggð fjölbýlishús verma yfirleitt botnsætin.

Þrátt fyrir þessar niðurstöður og margra ára andstöðu íbúa og annarra hagaðila, leit Reykjavíkurborg hvorki til hægri né vinstri hvað varðar byggingaráform í Vesturbugt, beint á móti hverfinu hennar Ástu. Enn fleiri nútímabyggingar, að mestu óaðgreinanlegar frá hinum fjölmörgu sem nú rísa víðs vegar um Reykjavík: kubbar með flötum þökum, klæddir álplötum í grunnlitum, og með inndregnum eða utanáhangandi svölum sem helst minna á rimlabúr.

Slík einföldun í nútímaarkitektúr snertir ekki einungis fegurðarskyn okkar, heldur getur hún haft djúpstæð áhrif á andlega líðan. Myndlistarmaðurinn Egill Sæbjörnsson, sem var fulltrúi Íslands á Feneyjatvíæringnum 2017, hefur um árabil rannsakað hvernig manneskjan skynjar umhverfi sitt. Hann bendir á að hús eigi ekki aðeins að vera nytjahlutir, heldur gegni þau lykilhlutverki í að móta líðan okkar. Þar sem flestar nýjar byggingar státa af afar einföldum framhliðum telur hann að verið sé að skapa umhverfi sem ógni andlegri heilsu fólks. Til að sporna við þessu hefur hann þróað aðferð sem hann kallar „flókið yfirborð“ (e. complicated surface) og með henni vill hann skapa byggingar sem auðga daglegt líf fólks. Arkitektúr nútímans hefur tilhneigingu til að vanrækja hið smágerða sem fólk upplifir í návígi en þeirri þróun vill Egill snúa við.

Hugmyndasmiðja

Þessi borgarþróun er síður en svo bundin við Ísland. Í Bandaríkjunum, þar sem borgarskipulag eftirstríðsáranna gat af sér víðáttumikla uppbyggingu hraðbrauta, bílastæða og dreifðrar úthverfabyggðar, ýtti hópur arkitekta og skipulagsfræðinga úr vör hreyfingu á 10. áratug síðustu aldar, sem þekkt er sem Congress for the New Urbanism (CNU). Markmið hennar var að endurheimta þau grunngildi sem hljóðlega hafa horfið í nútímauppbyggingu: Gönguvænt umhverfi, götur í manneskjulegum hlutföllum, blönduð landnotkun, staðbundin arkitónísk einkenni, tengsl við náttúru – borgarumhverfi hannað fyrir fólk.

Eitt helsta verkfæri hreyfingarinnar er svokölluð hugmyndasmiðja (e. charrette), sem er opin vinnustofa þar sem íbúar, hönnuðir, fjármagnseigendur, uppbyggingaraðilar og kjörnir fulltrúar vinna þétt saman í nokkra daga. Ólíkt hefðbundnu samráði, þar sem kynning og umræða um flóknar og óhlutbundnar tillögur fer fram á stopulum fundum og ferlið spannar mánuði og oft jafnvel ár, er í smiðjunni rými fyrir gagnrýna umræðu yfir teikningum og líkönum, valkostir eru skissaðir upp og smám saman færist tillagan í átt að samkomulagi.

Þessi nálgun rataði til Íslands þegar arkitektinn Rafael Campos de Pinho, sem hefur starfað á Íslandi undanfarin tæp 20 ár, tekið þátt í starfi CNU og komið að hugmyndasmiðjum í Bandaríkjunum og víða í Evrópu, tók upp samtal um Vesturbugt við Ástu, Pál og Egil. Hugmyndir þeirra úr ólíkum áttum smullu saman og ákvað hópurinn að skipuleggja hugmyndasmiðju áður en Reykjavíkurborg gæfi út endanleg leyfi fyrir fyrirhugaðri uppbyggingu á svæðinu – grænt ljós sem myndi gera ferlið óafturkræft.

Vinnustofan fór fram fyrir réttu ári eða 8.-11. maí 2025 og vakti töluverða athygli almennings. Þátttakendur úr ýmsum geirum mættu niður í Hafnar.haus til að ræða hugmyndir og stefnur fyrir þetta merka svæði við gömlu höfnina. Rætt var um götur, sjó og gróður, fólk, sögu og menningu, sem og skipulag og arkitektúr. Þó vissulega væru skiptar skoðanir um byggingarstíl, áherslur og yfirbragð, ríkti samhugur um eitt: enginn að uppbyggingaraðilum undanskildum, vildi sjá fulltrúa hinnar nýju fjölbýlishúsa-randbyggðar á einu verðmætasta og viðkvæmasta svæði landsins.

Meðan á vinnustofunni stóð smíðaði teymið nákvæmt tölvugert þrívíddarlíkan af mögulegum tillögum að uppbyggingu í Vesturbugt. Líkanið gerði fólki kleift að ferðast um götur á jörðu niðri sem og að hefja sig til flugs til að skilja heildarsamhengið úr lofti. Í stað þess að þurfa að rýna í teikningar eða glansandi þrívíddarmyndir, og reyna svo að sjá fyrirhugaða uppbyggingu í eigin hugskoti, gátu þátttakendur komið sér fyrir á götuhorni og hindrunarlaust borið saman ólíka möguleika á framtíðaruppbyggingu í sýndarumhverfi: fyrirliggjandi tillögu borgarinnar, tillögu sem fól í sér endurbyggingu sögulegra húsa sem áður stóðu við höfnina eða nærri henni, og nútímalegri valkost með smærri byggingum og annars konar útfærslum.

Þessi nálgun gjörbreytti samtalinu. Þegar borgin kynnir verkefni með teikningum og tölvumyndum sem einkennast af gróðursælu umhverfi og rómantískri lýsingu, fylgir því krafa um að almenningur leggi mat á gögn sem flesta skortir þjálfun til að skilja til fullnustu – gögn sem geta verið stórlega villandi hvað varðar raunsæi og upplifun. Tölvugerð sjónarhorn sem iðulega eru valin gagngert til að draga upp eftirsóknarverða mynd af framtíðaruppbyggingu. Sú upplifun sem boðið var upp á í hugmyndasmiðjunni fjarlægði hins vegar allt slíkt, og gat hver sem er stigið inn í þrívíða sýndarútgáfu af tillögunum og skilið á augabragði hvaða tilfinningu framtíðarhugmyndir myndu raunverulega vekja.

Í kjölfar vinnustofunnar hélt hópurinn áfram að þrýsta á stjórnmála- og embættisfólk borgarinnar og reyndi að koma á samtali við uppbyggingaraðila. Árangurinn var enginn. Borgin hélt sínu striki. Teikningar af fyrirhuguðum byggingum í Vesturbugt komu hvorki fyrir sjónir kjörinna fulltrúa né almennings á meðan lokaafgreiðsla málsins fór fram.

Hvers konar borg viljum við búa í?

Vesturbugt verður brátt enn eitt örið í borgarmynd Reykjavíkur. En átökin í kringum hana hafa varpað ljósi á mikilvægt atriði: að sífellt fleiri eru farnir að draga í efa þá forsendu að vöxtur þurfi sjálfkrafa að hámarka þéttleika með staðlausum nútímaarkitektúr. Vissulega þarf Reykjavík húsnæði og aukna þéttingu. En borgir þurfa líka sameiginlegt minni og sjálfsmynd, borgir þurfa að tilheyra fólki og fólk þarf að tilheyra borgum. Þær þurfa form, tákn og vísbendingar sem minna fólk á hvar það er niðurkomið.

Ef til vill var mikilvægasta niðurstaða hugmyndasmiðjunnar ekki tillögurnar sjálfar, heldur samtalið sem hún vakti máls á. Um stundarsakir gátu íbúar gert sér í hugarlund að uppbygging innan borgarinnar gæti byggst á samvinnu, verið gagnsærri og í betri tengslum við heildaryfirbragð borgarinnar bæði í tíma og rúmi. Að uppbygging gæti verið meira í þágu fólksins og umhverfisins en síður í þágu hagnaðarvonar og fjármálagjörninga.

Spurningin snerist aldrei um það hvort byggt skyldi í Vesturbugt eða hvort Reykjavík ætti ekki að fá að stækka. Hún snerist um hvers konar borg Reykjavík vill vera á meðan hún vex. Svæði á borð við gömlu höfnina búa yfir meiru en bara efnahagslegu gildi eða nýtingarmöguleikum til uppbyggingar húsnæðis. Þau bera með sér minningar, sjálfsmynd og tilfinningu um samfellu milli kynslóða – nokkuð sem erfitt er að endurheimta ef það hverfur af sjónarsviðinu.

Ásta Olga Magnúsdóttir er íbúi í Vesturbæ og áhugamanneskja um skipulagsmál, Egill Sæbjörnsson er myndlistarmaður, Páll Jakob Líndal er doktor í umhverfissálfræði og Rafael Campos de Pinho er arkitekt.