Sérlausnir – ekki undan­þágur

Umræðan um aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur of lengi verið á villigötum. Hún festist í röngum hugtökum og hálfsannleika, þar sem látið er að því liggja að Ísland standi frammi fyrir einföldu vali: að taka allt upp óbreytt eða fá ekki neitt. Það er einfaldlega rangt.

Við þurfum sérlausnir – ekki undanþágur. Munurinn skiptir öllu máli. Svokallað opt-out þýðir að ríki sleppir heilum málaflokkum í regluverki ESB. Danir fengu slíkar undanþágur á sínum tíma, til dæmis frá evrunni. En þetta kerfi er lokað. Ný aðildarríki fá ekki slíkar undanþágur – punktur.

Það sem er hins vegar í boði eru sérlausnir innan regluverksins. Þær eru ekki veik málamiðlun heldur markviss pólitísk niðurstaða sem tekur mið af sérstöðu ríkja – og geta verið varanlegar. Þetta hafa önnur ríki nýtt sér af fullum þunga. Danir tryggðu sér takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga. Malta fékk vernd fyrir sína landhelgi og fasteignamarkað. Svíar og Finnar gengu enn lengra og bjuggu einfaldlega til nýtt hugtak – „heimskautalandbúnað“ – til að verja eigin hagsmuni innan sameiginlegrar stefnu. Þetta gerðist ekki af sjálfu sér. Þetta var niðurstaða harðra samningaviðræðna þar sem þjóðirnar vissu nákvæmlega hvað þær vildu.

Þegar kemur að Íslandi er kjarninn augljós: sjávarútvegurinn. Hér er um að ræða grunnstoð í efnahag þjóðarinnar, byggða á sérstöðu sem á sér enga hliðstæðu innan ESB. Ísland er eina ríkið sem hefur bæði víðfeðma landhelgi og svo afgerandi hagsmuni af nýtingu hennar. Að halda því fram að engin sérlausn sé möguleg er annað hvort misskilningur eða skortur á pólitískum vilja.

Spurningin er því ekki hvort sérlausnir séu í boði – þær eru það. Spurningin er hvort Ísland ætlar að mæta til samningaborðsins með skýra stefnu og sjálfstraust, eða gefa sér fyrirfram að ekkert sé hægt.

Ef umræðan á að vera eitthvað meira en hræðsluáróður eða óskhyggja, verða þessi grundvallaratriði að vera á hreinu. Sérlausnir eru ekki veikleiki. Þær eru tækið sem þjóðir nota til að verja eigin hagsmuni. Ísland getur mætt með sterka stöðu við samningsborðið með þetta að leiðarljósi.

Höfundur er með M.Sc. gráðu í Evrópufræðum frá London School of Economics og hefur starfað við ýmis evrópumál í yfir 30 ár.