Máttu ekki hvetja hlunn­farið starfs­fólk til að hætta

Ítarlega hefur verið fjallað um veitingastaðinn Flame í Borgartúni, þar sem grunur var uppi um stórfelldan launaþjófnað og óeðlilega meðferð á þremur starfsmönnum. Veitingastaðurinn Bambus, sem er í eigu sama fólks, kom einnig við sögu.

Tveir fulltrúar Matvís réðust í eftirlitsheimsókn á Flame með fulltingi tveggja lögregluþjóna. Þann 19. ágúst árið 2022. Fulltrúarnir ræddu við starfsmennina þrjá og lögðu að þeim að segja upp störfum og flytja úr íbúð sem þeir bjuggi í á vegum atvinnuveitendanna.

Fréttatilkynning og mikil umfjöllun

Í kjölfarið sendi félagið frá sér fréttatilkynningu um málið og fulltrúar þess tjáðu sig um það í fjölmiðlum og tíunduðu það sem eigendur staðarins voru grunaðir um. 

Eigendurnir sáu sér þá eina leið færa að loka veitingastaðnum eftir að starfsmenn þeirra hættu að undirlagi stéttarfélagsins. Þeir höfðuðu skaðabótamál á hendur Matvís og kröfðust bóta vegna háttsemi starfsmanna Matvís, fréttatilkynningarinnar og framkomu starfsmanna í fjölmiðlum.

Sögðust geta reddað starfsmönnunum vinnu

Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp 29. október, segir að af upptökum af eftirlitsheimsókninni á Flame megi ráða að í upphafi eftirlitsheimsóknarinnar hafi eftirlitsfulltrúar meðal annars óskað eftir upplýsingum um hve lengi starfsfólkið hefði unnið á veitingastaðnum og hve langur vinnudagur þess væri. 

Af samskiptunum að dæma virtist starfsfólkið hafa upplýst um laun sín og einn starfsmaðurinn sagst vinna að minnsta kosti tíu tíma á dag. Þá hafi komið fram í máli starfsfólksins að það byggi saman, en ráða yrði að fulltrúar Matvís hefðu verið upplýstir um að húsnæðið væri í eigu fyrirsvarsmanna Flame. 

„Sögðu fulltrúar stefnda að þeir vildu hjálpa starfsfólkinu að fá aðra vinnu, útvega því íbúð og að það hætti störfum fyrir stefnanda Teppanyaki Iceland ehf. Fulltrúar stefndu upplýstu um að þeir héldu að starfsfólkið myndi ekki fá greitt um næstu mánaðamót vegna vinnu ágústmánaðar.“

Sextán til sautján tímar á dag

Þá hafi komið fram í máli fulltrúanna að Teppanyaki Iceland ehf., félag eigenda Flame, væri í mikilli skuld við íslenska ríkið, ekki væru greiddir skattar eða lögbundin gjöld og því hefði ríkið lagt fram kæru og fryst allar eignir á öllum bankareikningum. 

Loks hafi komið fram í máli eins starfsmanns Flame að lágmarksvinna væri tíu tímar en ekki væri öll vinna skráð. Fulltrúi Matvís hafi þá sagt við lögreglumann að raunverulega væri vinnan sextán eða sautján tímar á dag, eins og Íslendingar myndu telja þá.

Háttsemin vék verulega frá háttsemisreglum

Í dóminum er tilgangur eftirlitsheimsókna stéttarfélaga rakinn, þær hafi þann tilgang að ganga úr skugga um að atvinnurekandi og starfsmenn hans starfi í samræmi við gildandi lög, reglugerðir og kjarasamninga. 

Eftirlitsheimsókn skuli því meðal annars hafa það markmið að afla upplýsinga um raunveruleg launakjör starfsmanna og geti leitt til viðbragða, meðal annars af hálfu stéttarfélags, sé eitthvað brogað í þeim efnum.

Háttsemi fulltrúa Matvís í umræddri eftilitsheimsókn hafi vikið verulega frá þeirri háttsemi sem vænta hafi mátt af þeim, einkum í ljósi skráðra hátternisreglna sem fram komi í handbók ASÍ um eftirlitsfulltrúa. 

Það skoðist í ljósi þess að Matvís sé falið sérstakt hlutverk við eftirlit á vettvangi atvinnurekenda og verði að gera ríkar kröfur til þess að félagið fari með slíkar heimildir í samræmi við skráðar hátternisreglur. 

„Að teknu tilliti til þessa, að virtum framangreindum atvikum,er ljóstað umrædd eftirlitsheimsókn fór fram meðólögmætum hætti og að framganga fulltrúa stefnda var þess eðlis að skilyrðinuum saknæmi erjafnframt fullnægt, en á umræddri háttsemi ber stefndi ábyrgð samkvæmt reglum um vinnuveitendaábyrgð.“

Tókst að sýna fram á tjón þrátt fyrir faraldurinn

Þá segir í dóminum að eigendur Flame hafi lagt fram virðisaukaskattsskýrslur til sönnunar um að þeir hefðu orðið fyrir tjóni, en af framlögðum skýrslum megi ráða að tekjur þeirra lækkuðu frá því að eftirlitsheimsókn Matvís fór fram 19. ágúst 2022, sé til dæmis litið til virðisaukaskattsskýrslna vegna ágúst 2022 til desember sama ár og þær bornar saman við sams konar skýrslur fyrri mánuði ársins 2022. 

Jafnframt væri ljóst að Flame hafi verið lokað strax í kjölfar eftirlitsheimsóknarinnar, sökum brotthvarfs þriggja sérhæfðra starfsmanna hans, og hann hafi raunar að mestu verið lokaður til mars 2023. 

Með þessu þyki eigendurnir hafa leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til eftirlitsheimsóknarinnar.

Matvís mótmælti því að eigendurni hefðu orðið fyrir tjóni og vísuðu meðal annars til þess að staðurinn hefði þegar verið í miklum rekstrarörðugleikum vegna heimsfaraldurs Covid-19 og þess að Flame hefði sannanlega hlunnfarið starfsmenn sína um laun frá apríl 2021 og því ekki lögmætar forsendur fyrir rekstri hans.

Með hliðsjón af framangreindu yrði fallist á að kröfu eigenda Flame um viðurkenningu á bótaskyldu Matvís. Fjárhæð skaðabóta liggur ekki fyrir.

Yfirlýsingin rúmaðist innan tjáningarfrelsis

Sem áður segir kröfðust eigendur Flame einnig skaðabóta vegna meints tjóns vegna fréttatilkynningar Matvís og tjáningar starfsmanna þess í fjölmiðlum í kjölfarið.

Í dóminum er rakið að eigandi Flame sé einkahlutafélag og að þótt lögaðilar hafi hagsmuni af því að verða ekki fyrir óréttmætu umtali séu þeir hagsmunir öðruvísi en hagsmunir einstaklinga og fremur viðskiptalegs eðlis. 

Þannig hafi lögaðilar ekki verið taldir njóta stjórnarskrárbundinnar æruverndar, svo sem einstaklingar gera samkvæmt stjórnarskránni.

Afmörkun á hagsmunum skipti máli við mat á því hvort skilyrðum til takmörkunar á tjáningarfrelsi sé fullnægt, samanber tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrár. Þannig þurfi meira að koma til þegar um lögaðila er að ræða heldur en einstaklinga svo tjáning sem beinist að lögaðilum sæti takmörkunum.

Að virtum atvikum málsins hafi yfirlýsing sem senda var fjölmiðlum og tjáning starfsmanna Matvís í fjölmiðlum rúmast innan tjáningarfrelsis og geti því ekki talist saknæm og ólögmæt háttsemi. Því væri Matvís sýknað af kröfum um skaðabætur vegna þessa.

Með hliðsjón af úrslitum málsins var Matvís dæmt til að greiða eigendum Flame hluta málskostnaðar, 1,2 milljónir króna.