Rétt­læti hins sterka, úr­elt dóms­kerfi

Árið 1970 er mér sérstaklega minnisstætt vegna þess að þá var ég að hefja störf að loknu námi erlendis og var einmitt að átta mig á vinnumarkaðnum hér á landi. Þegar ég kom í dómsal fyrir nokkrum árum fannst mér dómarar og lögmenn haga sér eins og árið 1970 væri enn við lýði.

Munnlegur fram­burð­ur fannst mér sérstaklega áberandi í dómsal. Bæði var hann umfangsmikill í löggjöfinni frá Al­þingi og fram­kvæmdin á þann veg í hönd­um dóms­kerfis­ins.

Sérstakur ritari var í hverju þinghaldi í dómsal sem vélritaði fundargerðina eins og gert var fyrir 30-100 árum síðan.

Yfirleitt voru engar ákvarðanir teknar eða gögn lögð fram nema mál­flytjendur og dómari hittust í þinghaldi í dóm­sal.

Dómarinn tók einungis við frumritum en ekki afritum. Skjal sem prentað var úr tölvu og lagt fram í dómsal í pappírsformi var talið frumrit en sama skjal sem sent var í tölvu­pósti var talið afrit. Þetta gat dregið mál sem nam vikum.

Málskjöl til efra dómstigs voru lögð fram í doðröntum sem prentaðir voru í prent­­­­­­smiðj­um þótt málskjöl í tölvum væru farin að henta betur til yfir­lestrar.

Enn var hið svokall­aða réttarhlé við lýði, sem þýddi að engin mál voru tekin fyrir í júlí og ágúst þótt sumar­frí hjá málflytjendum og öllum þorra fólks væru farin að dreifast á árið í miklum mæli einkum vegna ferða til suðrænna landa.

Í Hæstarétti voru notuð sendibréf til orðsendinga.

Vitnaleiðslur voru hljóðritaðar en ekki málflutningur. Mér hefur reynst ómögu­legt að fá upplýsingar um hvers vegna.

Vitnaleiðslur þeirra sem áttu í erfiðleikum með að mæta í réttarsal voru einungis símleiðis en alls ekki í fjarfundaformi.

Hvert þing­hald kostaði hvorn aðila dómsmálsins fyr­ir sig yfirleitt marga tugi þús­unda króna í hvert skipti þó þau stæðu aðeins yfir í tuttugu til þrjátíu mínútur að meðal­tali. Tíminn sem fór í bílferðir málflytjenda til og frá dóm­hús­inu kostuðu nefni­lega einnig sitt. Í dómsmál­­inu sem ég notaði sem yfir­grips­­mikið dæmi í ný­legri bók minni, Réttur hins sterka, Ádeila á dómskerfið og Al­þingi, voru um 50 þing­höld. Aug­ljóst er að millj­ónirnar voru fljót­­­ar að telja bara út af þessu sem var nauð­syn fyrir mörg­um árum en er það ekki lengur í sama mæli.

Það versta er að þetta gamla viðhorf í lögunum hefur áhrif á hugs­unar­hátt í dóm­um og val á eðli­legum sönnunargögnum sem getur leitt til dóma þar sem réttlæti, sanngirni og heilbrigð skynsemi eru víðsfjarri.

Sem dæmi um þetta er að niðurstöður rannsókna á undirritunum eru í dómskerf­inu ennþá talin jafngild bankafærslum.

Núna fara öll viðskipti fram í gegnum banka, að minnsta kosti þau sem eitthvað kveður að og ekki eru í ætt við fíkniefni. Þar eru greiðslan sjálf og tímaskrán­ingin á henni í sömu færslunni. Fullyrða má að þessi bankafærsla sé yfirgnæfandi mikil­vægara sönnun­ar­gagn en undirritun. Hana má telja alveg örugga og tek­ur yfir­leitt í mesta lagi klukku­stund­ir að ná til hennar. Nái viðkomandi af einhverj­um ástæðum ekki sjálfur til hennar geymir bankinn hana í sjö ár. Eftir minni bestu vitneskju jafngildir það að neita að leggja slíkt sönnun­ar­gagn fram viðurkenningu á því að engin greiðsla hafi yfir höfuð átt sér stað. Þessi breyting á viðskiptaháttum virðist hins veg­­­ar hafa farið fram hjá dómskerfinu.

Niðurstöður rannsókna á undirritunum eru ekki öruggar. Það tekur mánuði eða jafnvel ár að fá úrskurð um þær á meðan núverandi reglur dómskerfisins eru við lýði sem gefa aðila dómsmáls tækifæri á því að draga málið á langinn og gera það miklu dýrara sem meðal annars er erfitt þeim sem minna hefur milli hand­anna.

Í ofangreindu dómsmáli töldu þrír sérfræðingar að ákveðnar undirskriftir væru mínar. Hópur annarra sérfræðinga, sem köfuðu dýpra ofan í málið, taldi síðar að það væri í raun sannað að svo væri alls ekki.

Auðvitað þýddi ekkert að benda á að áritun á reikninga, sem hefði tíðkast fyrir 50 árum síðan, hefði verið gjörsamlega aflögð enda miðast dómskerfið einmitt við þjóð­­­fél­ag­ið á þeim tíma og því ekkert eðlilegra en að miða við það sem þá var venja.

Þá er eftir að spyrja hvort ekki þurfi að færa dómsmálin til nútímans. Svarið hlýt­ur að vera: Svo sannarlega er það höfuðnauðsyn. Núverandi lög eru að nafninu til frá árinu 1991. Þau miðuðust í raun við þjóðfélagið 20-40 árum fyrr (1950-1970). Þau lög voru með öðrum orðum úreld sem nam 20-40 árum þegar þau voru sett.

Aldrei má setja lög aftur í tímann sem varða þjóðfélagið sem er að breytast hraðar og hraðar með hverju ári sem líður. Núna er hraði breytinga í þjóðfélaginu þegar orðinn slíkur að mik­il nauð­syn er á því að setja ný lög fyrir vænt­­anlegt þjóðfélag. Annars er hætt við að þau verði úreld um leið og þau eru sett.

Höfundur er rekstrarverkfræðingur.