Eru vísindi „tabú“ í almannaumræðu? Loftslagsmál upplýst

Ágúst Kvaran skrifar 13. maí 2026 08:02

Er vísindaleg umfjöllun á bannlista í fjölmiðlaumræðu? Er vísindalæsi almennings þannig að ekki er hægt að ætlast til þess að hann geti meðtekið niðurstöður vísindarannsókna og túlkanir þeirra eða eru fjölmiðlar að bregðast miðlunarhlutverki sínu á vísindavettvangi?

Ég spyr að gefnum tilefnum. Allt of oft sniðgengur fjölmiðlaumfjöllun um vísindatengd málefni, á borð við loftslagsmál, vísindin sem að baki liggja og/eða afgreiðir þau með stuttaralegum tilvísunum á borð við “…samkvæmt vísindalegum niðurstöðum…” og lætur þar við sitja. Þess í stað er megináherslan á afleiddar ákvarðanatökur af ýmsu tagi. Að sniðganga umræðuna og skilninginn að grunninum að baki afleiðinganna getur boðið hættunni heim eins og nánar verður vikið að hér neðar.

Vísindi forsendur ákvarðanatöku; vísindamiðlun

Í lýðræðissamfélögum er mikilvægt að kynna sér málavöxtu og móta sér sjálfstæða skoðun í álitamálum, sem snerta almannahag eftir því sem kostur er í stað þess að treysta í einu og öllu á „matreiddar“ skoðanir. Það er hornsteinn þess að lýðræðið virki. Þetta á bæði við um forsendur ákvarðanatöku sem og ákvarðanatökur sem af þeim leiðir. Þegar forsendur ákvarðanatöku byggja á vísindalegum grunni kallar það óhjákvæmilega á vísindalæsi að einhverju marki. Vísindalæsi almennings er skiljanlega mismikið líkt og gildir um aðra samfélagslega færni (t.d. fjármálalæsi) háð þáttum á borð við uppeldi, menntun, störfum, áhugasviðum og reynslu. Almenn menntun á sviði náttúruvísinda í skólakerfinu er til þess fallin að veita færni í vísindalæsi, auk þess að leggja grunn að frekara tengdu starfsnámi. Öflun viðeigandi fróðleiks í netheimum og/eða með aðstoð gervigreindarinnar er mikilvæg, en hún kallar á vissa færni og vísindalæsi til að greina rétt frá röngu. Í því tilliti gildir ekki hvað síst að kunna að spyrja réttra spurnina. Þáttur fjölmiðla í miðlun grunn-upplýsinga, á mannamáli, tengt hinum ýmsu málefnum, er ekki hvað síst mikilvægur til að vega á móti vaxandi upplýsingaóreiðu og falsfréttum. Einnig má benda á mikilvægi Vísindavefs HÍ, þar sem er að finna fróðleik af ýmsu tagi skrifaðan af sérfræðingum á íslensku.(1)

Loftslagsmál og upplýsingaóreiða

Umfjöllun um loftslagsmál er gott dæmi um mikilvægi vísindalæsis og gagnlegrar miðlunar grunn-upplýsinga. Þótt margir kjósi eflaust að treysta niðurstöðum og ályktunum vísindamanna, sem almennt eru taldar áreiðanlegar, án þess endilega að hafa kynnt sér málin til hlítar, þá er alltaf hópur efasemdarmanna tilbúinn að halda á lofti mótrökum. Það er að sjálfsögðu jákvætt að varpa fram mótrökum sem geta verið til þess fallin að veita aðhald og skerpa áherslur í röksemdafærslum. Fyrir vikið, nú þegar með og mótrök hafa verið vegin og metin ítarlega á löngum tíma, leikur til dæmis enginn vafi á að hnattræn hlýnun undanfarinna ára, eða frá upphafi iðnbyltingarinnar upp úr 1800, er af mannavöldum tengd vaxandi gróðurhúsaáhrifum samfara koltvíoxíðlosun (þ.e. kolefnislosun).

Engu að síður skjóta upp kollinum öðru hvoru sömu gömlu efasemdarökin, sem hafa verið hrakin af vísindasamfélaginu. Líklegar ástæður þessa geta verið 1) eðlislæg íhaldssemi þannig að menn geti ekki hugsað sér að gefa eftir viðteknar lífsvenjur á borð við óbreyttan ferðamáta eða hvaðeina sem kann að auka kolefnissporið, 2) hagsmunatengsl eða 3) vankunnátta, þar með talið skortur á vísindalæsi. Oftar en ekki er slík umfjöllun á einsleitu formi þannig að settar eru fram tilgátur en ekki hirt um að tíunda mótrök vísindasamfélagsins, til þess fallin að sá efasemdarfræjum og ranghugmyndum sem eykur upplýsingaóreiðu. Meðal áhersluatriða eru þá gjarnan tíndir til ýmsir hugsanlegir áhrifaþættir, aðrir en gróðurhúsaáhrif koltvíoxíðs, sem mögulegir orsakavaldar hnattrænnar hlýnunar, t.d. áreiðanleiki mælinga dreginn í efa, samstaða meðal vísindamanna og sérfræðinga tortryggð, að ógleymdum yfirlýsingum um jákvæðar afleiðingar hnattrænnar hlýnunar.(2) Framsetning minnir helst á áherslur sértrúarsafnaða sem draga fram „hentuga“ texta úr trúarritum „trúarskoðunum“ sínum til áréttingar og hunsa aðrar!

Í stað þess að tíunda andsvör við einstöku „trúarskoðunum“ (sem má finna víða (3,4)), þá er ráð að reyna að greina heildarmyndina frá einstöku áhersluþáttum (þ.e. „greina hismi“). Það verður best gert með því að skilja um hvað málið í raun og veru snýst samkvæmt vísindalegri þekkingu dagsins í dag, þ.e. með skilninginn að leiðarljósi.

„Stóra myndin“, hvað varðar áhrif koltvíoxíðlosunar (kolefnislosunar) á hnattræna hlýnun er í sjálfu sér einföld og engin ástæða til að ætla að skilningurinn sé einungis á færi sérfróðra vísindamanna, eða að láta afvegaleiðast af endurteknum ranghugmyndum. Hér á eftir verður reynt að varpa ljósi á „um hvað málið snýst“ á einföldu formi í von um að það vegi á móti vaxandi upplýsingaóreiðu.

Kolefnislosun/koltvíoxíð losun, hvað…?

Mynd 1 vísar til mikilvægra þátta losunar og bindingar koltvíoxíðs (táknað CO2) vegna hringrásar efna í lífríki (dýra og jurtaríki) jarðarinnar og bruna eldsneytis af ýmsu tagi.

Í grunnin er losun koltvíoxíðs í dýraríkinu, þar með talið frá manneskjum, tilkomin vegna bruna „eldsneytis“ líkt og í annars konar bruna (á kolum, timbri, olíu o.s.frv.) þótt með ólíkum hætti sé. Í báðum tilfellum er um að ræða að súrefni andrúmsloftsins gengur í efnasamband við lífræn efni (í mat annars vegar eða kol, timbur, olíu eða eitthvað slíkt, hins vegar) og myndar koltvíoxíð og vatn auk orku sem getur haft ólíkar birtingarmyndir (t.d. hreyfanleiki eða líkamshiti annars vegar eða ljósorka og varmaorka hins vegar). Lofttegundin koltvíoxíð leitar upp í andrúmsloftið, eða binst í vatni/sjó og í gróðri. Binding koltvíoxíðs í sjó felur í sér myndun kolsýru líkt og í kolsýrðu drykkjarvatni og veldur súrnun sjávar samkvæmt orðanna hljóðan.

Í jurtaríkinu á sér stað andhverfa brunans, þ.e. koldíoxíð og vatn nýtist fyrir tilstilli sólarorkunnar til að mynda lífræn efni plantna („eldsneyti“) auk súrefnis (þ.e. ljóstillífun).

Með vísan til myndar 1 má tákna þetta í heild á forminu,

Mynd 1. Bruni vs. ljóstillífun og helstu efnaskipti.

þar sem ferlið (* ofar) frá vinstri til hægri (efri örin) er bruni en ferlið frá hægri til vinstri (neðri örin) er ljóstillífun. Auk þessara meginþátta í kolefnislosun og bindingu eru aðrir veigaminni þættir, á heimsvísu. Má þar nefna annars vegar losun koltvíoxíð úr jarðefnum í sement og stál-iðnaði og hins vegar bindingu koltvíoxíðs í bergi eða við rafeldsneytis-framleiðslu.(5)

Af ofangreindu má ljóst vera að aukning í koltvíoxíðmyndun, í lofti og legi (sjór/vatn) á heimsvísu ræðst einkum af mismunandi vægi bruna (í víðasta skilningi þess orðs) og gróðurbindingu. Röskun á jafnvægi ferlanna (*), þannig að losun verði meiri en binding, jafngildir því að vægi brunans verði meira en gróðurbindingin.

Gróðurhúsaáhrif koltvíoxíðs og hnattræn hlýnun.

Gróðurhúsaáhrif koltvíoxíðs og hnattræn hlýnun samfara aukinni losun eru meira en aldagömul sannindi. Sænski nóbelsverðlaunahafinn Svante Arrhenius birti um það vísindagrein árið 1896.(6) „Gróðurhúsaáhrif koltvíoxíðs“ vísar til þess að um er að ræða sambærileg áhrif og í gróðurhúsi. Í gróðurhúsi nær sólargeislunin inn fyrir glerið þar sem plöntur og jarðvegur “gleypa” sólarorkuna (Mynd 2). Auk þess sem sú orka nýtist til vaxtar plantna með ljóstillífun umbreytist orkan í hitageislun sem leitar burt. Efniseindir (sameindir) glersins “gleypa” hins vegar hitageislunina og endurkasta henni að hluta aftur inn í gróðurhúsið, þannig að einungis hluti hennar sleppur út. Þannig viðheldur eða eykur glerið hitann inni í gróðurhúsinu.(7) Sama máli gegnir um koltvíoxíð í andrúmsloftinu yfir jörðinni. Sameindir þess (og ýmsar aðrar) “gleypa” hitageislun sem stafar frá jörðinni í kjölfar sólargeislunar sem nær til jarðar og virka þannig líkt og gler í gróðurhúsi og viðhalda eða auka hitann á jörðu niðri (Mynd 3).(8,9,10) Hitunin eykst með vaxandi koltvíoxíði í andrúmsloftinu.

Mynd 2. Gróðurhúsaáhrif glers í gróðurhúsi.(7)

Mynd 3. Gróðurhúsaáhrif lofttegunda í andrúmsloftinu.(6)

Mælingar á magni koltvíoxíðs í andrúmsloftinu eru framkvæmdar á loftsýnum með sérstökum litrófsmælum(11) sem byggja á rótgróinni tækni fyrir „gleypni“ sameindanna á hitageislun líkt og á sér stað í andrúmsloftinu. Magnið á hverjum stað (styrkur efnisins) er mælt í einingunni ppm. Mælingar eru það nákvæmar að unnt er að greina árstíðarsveiflur og áhrif staðsetninga á jörðinni, sem endurspeglar breytilega gróðurbindingu koltvíoxíðs. Styrkur koltvíoxíðs, hnattrænt, er svo fundinn út frá fjölmörgum mælingum víða um heim. Auk þessa hefur styrkur koltvíoxíðs í andrúmsloftinu verið ákvarðaður út frá ítarlegum greiningum á ískjörnum 800 000 ár aftur í tímann. Í ljós kemur að styrkurinn á því tímabili hefur verið breytilegur, háður hlý- og kuldaskeiðum en aldrei farið yfir 300 ppm. Frá lokum síðasta kuldaskeiðs, fyrir um 10 000 árum, fram að iðnbyltingu (upp úr 1800) greinist styrkurinn nokkuð stöðugur á bilinu 265 – 285 ppm, en hefur farið vaxandi síðan þá og náði hámarki, um 432 ppm, á þessu ári, 2026 (Mynd 4).(12)

Meðalhiti á jörðu er ákvarðaður út frá mælingum frá meira en 100 000 stöðum á jörðinni. Í ljós kemur að meðalhiti á yfirborði jarðar hefur farið vaxandi frá upphafi iðnbyltingarinnar um 1.1 – 1.3 °C og að aukningin helst í hendur við styrkaukningu koltvíoxíðs í andrúmsloftinu eins og sést á Mynd 5.(13)

Einhverjum kann að finnast að hnattræn hlýnun um 1.1 – 1.3 °C frá upphafi iðnbyltingar sé lítilvæg. Þá er rétt að geta þess 1) -að meðalhitinn á jörðinni er talinn hafa verið nokkuð stöðugur á því 10 000 ára tímabili fram að upphafi iðnbyltingarinnar sem koltvíoxíðið hefur haldist stöðugt, 2) -að áhrif hnattrænnar hlýnunar (bráðnun jökla, súrnun sjávar, öfgar í veðurfari…) hefur vaxið áberandi á tímabilinu frá upphafi iðnbyltingarinnar og síðast en ekki síst 3) -að einstakar aðstæður sem fyrirfinnast hér á jörðinni (efnasamsetning og skilyrði) og stöðugleiki þess (innan marka veðurfars-, dag- og árstíða-sveiflna) yfir árþúsundir er forsenda lífríkis jarðarinnar (dýra- og jurtaríki).(14)

Röskun á aðstæðum, á þeim skamma tíma sem áhrifa hnattrænnar hlýnunar af mannavöldum hefur greinst, er í reynd „skyndileg“ á tímaskala árþúsunda þróunarskeiðs og ógn við lífríki jarðar.