Í liði bæjar­stjórans – eða ekki?

Þegar ég flutti í Þorlákshöfn sem unglingur skömmu eftir aldamót var bærinn allt annar er hann er í dag. Lýsisbrælan hékk yfir og mér leist sannast sagna lítið á þetta vindbarða pláss – við fyrstu sýn. En ég lærði fljótt að fólkið er gott í Þorlákshöfn og samfélagið samheldið. Í bænum er gott að búa og þar var gott að vera ungmenni.

Gott starf er unnið hjá öflugum íþróttafélögum og tónlistarlíf bæjarins er ótrúlega virkt miðað við smæð samfélagsins. Þessu öllu og fleiru veit ég að bæjarbúar eru stoltir af. Í Þorlákshöfn eignaðist ég marga góða vini og félaga. Það er hins vegar nokkuð síðan ég hætti að nenna að ræða bæjarmálin við þá.

Í Ölfusi hefur nefnilega grafið um sig einhver menning sem ég kann persónulega frekar illa við. Það er eitthvað átakahugarfar, þar sem hreinn meirihluti Sjálfstæðisflokks í bæjarstjórn með bæjarstjórann Elliða Vignisson í broddi fylkingar hefur ítrekað blásið á eðlilegar athugasemdir og komið sér hjá samtali um mál sem hefðu þurft opna og hreinskipta umræðu í samfélaginu.

„Ef þú ert ekki með okkur, þá ertu á móti – og vilt samfélaginu ekkert gott,“ finnst mér lýsa hugarfari þeirra sem ráða för í bænum, undanfarin ár.

Ég fylgdist með þessu ágerast í nokkur ár á meðan ég starfaði sem blaðamaður, en vegna nálægðar við fólk í samfélaginu í Ölfusi fannst mér ekki rétt að vera að blanda mér í deilumálin í samfélaginu. En dæmin eru orðin þó nokkur, um hluti sem maður er hugsi yfir og ég þykist vita að það hljóti margir í Ölfusi að vera.

Fyrst má nefna að eini leikskóli bæjarins var settur í hendur einkaaðila án samráðs við starfsfólk eða foreldra. Nú hef ekkert á móti Hjallastefnunni, né fjölbreyttri flóru leikskóla, en Hjallastefnan er ekki allra og beitir nálgun varðandi kynjaskiptingu nemendahópsins sem fellur ekki öllum foreldrum í geð.

Þetta var undarleg ráðstöfun, en kannski ekki stórmál, sér í lagi nú þegar annar leikskóli hefur verið byggður í bænum. Þetta er hins vegar eitt dæmi um það hvernig meirihlutinn og bæjarstjórinn hafa gengið fram síðustu ár í stærri málum.

Húsnæðismál bæjarstjóra, hagsmunir og fagmennska

Áður en ég fer yfir nokkur helstu málefnin verð ég að nefna hagsmunatengsl bæjarstjórans í Ölfusi. Nú ætla ég ekki að eyða of mörgum orðum í það, en það er óheppilegt – og ekki til þess fallið að auka traust á stjórnsýslunni – að bæjarstjórinn hafi átt í óljósum fasteignaviðskiptum við stóran atvinnurekanda í sveitarfélaginu.

Það er miður að Elliði Vignisson hafi ekki viljað gera skýra grein fyrir hagsmunum sínum að þessu leyti.

Þegar bæjarstjórinn var síðan aðilum sem tengjast þessum sama athafnamanni viðskiptatengslum innan handar við að dreifa fé til félagasamtaka í bæjarfélaginu, í aðdraganda íbúakosninga um mölunarverksmiðju Heidelberg, hafði það alveg afleita ásýnd.

Nákvæmlega af þessum sökum er mikilvægt að framkvæmdastjóri sveitarfélags hafi allt sitt uppi á borðum, rétt eins og kjörnir fulltrúar. Þegar þú gefur þig að þjónandi forystu þarf að vera 100% á hreinu hverjum þú ert að þjóna.

Á hnjánum gagnvart Heidelberg

Og þá skulum við víkja að Heidelberg-verkefninu. Allir í Ölfusi þekkja þessa sögu. Skyndilega var búið að veita vilyrði til dótturfélags eins stærsta iðnfyrirtækis í heiminum um iðnaðarlóðir við hafnarsvæðið, alls um 49 þúsund fermetra, vegna áforma um að byggja risavaxna mölunarverksmiðju.

Allt þetta ferli, sem rann svo út í sandinn eftir skýrt nei í íbúakosningu um verkefnið undir lok árs 2024, þótti mér bera þess merki að þau sem stýrðu skútunni í sveitarfélaginu létu stórfyrirtæki teyma sig áfram. Hagsmunir íbúa og raunar einnig risavaxinnar fjárfestingar í hreinum matvælaiðnaði við Laxabraut fóru í farþegasætið.

Ég held að margir bæjarbúar hafi upplifað að þeir ættu sér ekki málsvara gegn ágangi þessa þungaiðnaðar inn í samfélagið og sú ákvörðun ein, að veita vilyrði fyrir lóðaúthlutun til fyrirtækisins á þessum stað, fól í besta falli í sér ákveðinn dómgreindarbrest.

Framganga ráðandi afla í Ölfusi var hins vegar þannig að það hefur læðst að manni grunur um að þarna hafi verið á ferðinni taktískt útspil, sem er vel þekkt þegar fólk vill koma umdeildum hugmyndum í framkvæmd.

Þetta er stundum kallað akkerun, og lýsir sér þannig að einni ógnvænlegri tillögu er kastað fram (t.d. mölunarverksmiðju inni í miðjum bæ) og tillagan síðan milduð til þess að auka líkurnar á að hún verði samþykkt (uppbygging færð út fyrir bæinn, bygging nýrrar hafnar).

Auðvitað er krefjandi fyrir lítið sveitarfélag að eiga við risafyrirtæki sem vill láta hlutina gerast hratt, en mér fannst bæjarstjórnin gera lítið til að taka upp hanskann gagnvart fremur groddalegri framgöngu stórfyrirtækis gagnvart íbúum í tengslum við þetta mál.

Það heyrðist til dæmis ekkert frá fulltrúum D-listans þegar Heidelberg reyndi, snemma árs 2024, að koma í veg fyrir þátttöku starfsmanns Hafrannsóknastofnunar á íbúafundi til að fara yfir nokkuð neikvæða umsögn stofnunarinnar um verkefnið. Þvert á móti afþakkaði sveitarfélagið þátttöku Hafró á öðrum opnum íbúafundi sem það sjálft stóð fyrir, síðar sama ár!

Óljós miðbæjaráform sett í hendur fjárfesta

Örfáum dögum fyrir kosningarnar árið 2022 var tilkynnt um bindandi samkomulag sveitarfélagsins við félagið Arnarhvoll um uppbyggingu nýs miðbæjar í Þorlákshöfn. Maður auðvitað vonar að þessi áform, sem síðan hafa verið kynnt í glærusýningum skili sér og verði til góðs fyrir samfélagið.

Nú þegar er búið að byggja fullt af íbúðum í nokkuð einsleitum fjölbýlishúsum á lóðum sem fjárfestarnir fengu með í pakkanum. En hvenær koma almannagæðin og góðu mannlífssvæðin? Skautasvellið? Menningarhúsið sem talað hefur verið um? Ég vona það besta fyrir Þorlákshöfn.

Heilt yfir segi ég hins vegar: Það slær mig illa að skömmu fyrir síðustu kosningar hafi stóru svæði í miðjum bænum verið úthlutað til fjárfesta og verktaka á grundvelli óljósra hugmynda um miðbæ, án auglýsingar. Það hefði farið betur á því að sveitarfélagið hefði mótað sér framtíðarsýn á forsendum bæjarbúa, eða boðað til hugmyndasamkeppni, eins og algengt er.

Fjárfestunum sem að uppbyggingunni standa, félagi í endanlegri eigu Björgólfs Thors og viðskiptafélaga, voru færðar miklar uppbyggingarheimildir, sem í felast töluverð verðmæti, gegn því að samfélagið allt fengi ákveðin gæði til baka. Vonandi skilar það sér – en við sjáum enn til.

Vonir um hjúkrunarheimili bundnar við stórt þéttingarverkefni

Þessi grein er nú þegar orðin aðeins lengri en ég ætlaði mér – þið afsakið – en mér finnst síðasti punkturinn einna mikilvægastur, enda snýst hann um framtíðina. Í fyrra kynnti meirihluti bæjarstjórnar samkomulag um mikla uppbyggingu eins aðila, Íslenskra fasteigna ehf., á milli gamla bæjarins og hafnarinnar.

Þarna er svipuð nálgun viðhöfð og á miðbæjarsvæðinu, samið við einn stóran aðila án þess að öðrum sé hleypt að borðinu, verðmæti færð í fang verktaka í formi uppbyggingarheimilda en að sama skapi er miklum almannagæðum lofað á móti – í þessu tilviki hjúkrunarheimili – sem öllum auðvitað langar að fá í sinn bæ.

Í fréttatilkynningu var talað um að hjúkrunarheimilið væri „órjúfanlegur hluti“ af fyrirhugaðri heildaruppbyggingu á svæðinu. Með þessu hafa vonir íbúa um uppbyggingu hjúkrunarheimilis í bænum verið bundnar við stórt fasteignaverkefni eins aðila sem fyrirséð er að verði umdeilt meðal íbúa.

Jafnvel þó fólki lítist illa á uppbygginguna er því uppálagt nú, af fulltrúum D-listans að kyngja henni – í þeirri von að hjúkrunarheimili rísi fyrr en seinna. Ég veit ekki með þig, ágæti lesandi, en mér finnst þetta frekar súr pólitík.

Sjálfstæðisflokkurinn í Ölfusi getur ekki lofað því að hjúkrunarheimili rísi eða verði byggt af tilteknum aðilum, með því skilyrði að sömu aðilar fái að byggja yfir hátt á annað hundrað íbúðir á þéttingarreitum í grenndinni.

Í nýlegri framkvæmdaáætlun ríkisins um uppbyggingu hjúkrunarheimila til 2030 er vissulega fjallað um að stefnan sé sú að „gefa sjálfseignarstofnunum, fasteignafélögum og öðrum sérhæfðum aðilum kost á að byggja og reka fasteignir undir hjúkrunarheimili“ en þar segir einnig að það skuli gera „á grundvelli útboða sem leiða til hagstæðustu útkomu fyrir ríkið, að teknu tilliti til gæða og kostnaðar.“

Rétta leiðin í þessu máli er þannig sú að sveitarfélagið fari til ríkisins og segi: „Við viljum endilega fá hjúkrunarheimili í Þorlákshöfn og teljum það tímabært, enda mikil þörf. Hér er lóð sem við erum búin að skilgreina undir verkefnið, gjörið svo vel.“

En það er ekki sú leið sem hefur verið fetuð. Bæjarstjóranum í Ölfusi, í umboði meirihluta D-listans, virðist tamara að gera samninga við á bak við tjöldin án og kynna svo með pompi og prakt skömmu fyrir kosningar.

Frambjóðendur D-listans skrifuðu um daginn að Samfylkingin og félagar í Ölfusi ættu að sýna sama samstarfsvilja og Samfylkingarfólk í Hafnarfirði, þar sem boðað hefur verið samstarf við sömu aðila um uppbyggingu hjúkrunarheimilis. Þar eru hins vegar engar kvaðir um stórt fasteignaþróunarverkefni í næsta nágrenni!

Þessu utan þá ræddi ég við af þessum samstarfsfúsu bæjarfulltrúum Samfylkingar í Hafnarfirði á dögunum. Hann sagði mér að rétt eins og í Ölfusi væru engir samningar við ríkið í höfn og að á þetta hefðu þau ítrekað bent. Þrátt fyrir það væru öllu fögru lofað af hálfu meirihluta Sjálfstæðismanna og Framsóknar. Samfylkingin í Hafnarfirði er síður en svo á móti þarfri uppbyggingu hjúkrunarheimila í sveitarfélaginu, en bendir einfaldlega á samningar við ríkið séu ekki í hendi.

Ekki frekar en í Þorlákshöfn. Raunar skilst mér að Ölfus hafi ekki einu sinni hafið formlegt samtal við ríkið um uppbyggingu hjúkrunarheimilis eftir þeim leiðum sem rétt væri að fara. Því þarf að breyta, eigi árangur að nást.

Ölfus myndi blómstra með nýjum bæjarstjóra

Ég efast ekki um að öll þau sem bjóða sig fram til setu í bæjarstjórn Ölfuss geri það af góðum hug, það er mikið mannval í sveitarfélaginu og það sést á báðum listum. Samhljómur er meðal framboðanna um ýmis stór hagsmunamál, þó að fólki greini á um annað og kannski ekki síður réttu leiðirnar til að framkvæma hlutina.

Ég held hins vegar að Ölfusi veiti ekki af breyttri nálgun á toppnum. Það held ég að myndi stuðla að minni skotgrafahernaði og pólun í umræðu um bæjarmálin. Ölfus þarf bæjarstjóra sem vill vinna hlutina á faglegri forsendum en dæmin varðandi Heidelberg-verkefnið, nýja miðbæinn og „hjúkrunarheimilið“ sýna. Bæjarstjóra sem yrði með öll sín hagsmunatengsl uppi á borðum, eins og vera ber.

Atkvæði til S-listans á laugardag er atkvæði um að Ölfus fái nýjan bæjarstjóra, Bryndísi Gunnlaugsdóttur, sem er öflugur lögfræðingur með víðtæka reynslu og sérhæfingu í sveitarstjórnar- og stjórnsýslumálum. Þar held ég að fari manneskja sem geti orðið bæjarstjóri allra í Ölfusi.

Samfylkingin og félagar í Ölfusi bjóða að mínu mati fram skýran valkost um aukna fagmennsku og opnari ákvarðanatöku í sveitarfélaginu, betra samstarf í bæjarstjórninni og áframhaldandi sterka uppbyggingu Þorlákshafnar og Ölfuss alls.

Höfundur er félagi í Samfylkingunni og fyrrverandi vinstri bakvörður Knattspyrnufélagsins Ægis.