Það er erfitt að nefna mörg dæmi um að Bandaríkin hafi beðið algjöran ósigur í átökum, svo afgerandi að hvorki væri hægt að bæta fyrir hið strategíska tap né líta fram hjá því. Hrikalegt tjón Bandaríkjanna við Pearl Harbor, á Filippseyjum og víðar um vestanvert Kyrrahaf á fyrstu mánuðum síðari heimsstyrjaldarinnar var að lokum bætt upp með sigri. Ósigrarnir í Víetnam og Afganistan voru vissulega kostnaðarsamir en þeir ollu ekki varanlegum skaða á valdastöðu Bandaríkjanna í heiminum, enda voru þau átök langt frá helstu vígstöðvum alþjóðlegrar stórveldakeppni. Upphafleg mistök Bandaríkjanna í Írak voru sömuleiðis að hluta leiðrétt með stefnubreytingu sem skilaði því að lokum að Írak varð tiltölulega stöðugt ríki sem ógnaði ekki nágrönnum sínum og Bandaríkin héldu áfram yfirburðastöðu sinni á svæðinu.
Ósigur í núverandi átökum við Íran yrði hins vegar af allt öðrum toga. Hann yrði hvorki leiðréttur né hunsaður. Ekki yrði hægt að snúa aftur til fyrra ástands, né kæmi til neins endanlegs bandarísks sigurs sem gæti afmáð eða yfirstigið þann skaða sem þegar er búið að valda. Hormússundið yrði ekki lengur „opið“ með sama hætti og áður. Með yfirráð yfir sundinu yrði Íran einn valdamesti leikandinn á svæðinu – og um leið einn sá áhrifamesti í heiminum. Hlutverk Kína og Rússlands, sem bandamanna Írans, ætti eftir að styrkjast á meðan staða Bandaríkjanna myndi veikjast verulega. Langt frá því að sýna fram á styrk og yfirburði Bandaríkjanna, eins og stuðningsmenn stríðsins hafa ítrekað haldið fram, hafa átökin afhjúpað Bandaríkin sem óáreiðanlegt ríki sem ræður ekki við að ljúka því sem það byrjar á. Það mun kalla fram keðjuverkun víða um heim þar sem bæði bandamenn og andstæðingar laga sig að þeirri staðreynd að Bandaríkin hafi brugðist.
Trump forseti talar gjarnan um hver hafi „spilin á hendi“, en síður er ljóst hvort hann eigi enn einhver góð spil eftir. Bandaríkin og Ísrael beittu Íran gríðarlega árangursríkum árásum í 37 daga samfleytt, drápu stóran hluta af forystu landsins og eyðilögðu megnið af herafla þess – en náðu engu að síður hvorki að fella stjórnina né knýja fram jafnvel minnstu tilslökun af hennar hálfu. Nú vonast Trump-stjórnin til þess að hafnbann á írönskum höfnum nái því fram sem gífurlegt hervald tókst ekki að gera. Það er auðvitað mögulegt, en stjórn sem lét ekki knésetja sig eftir fimm vikur af linnulausum hernaðarárásum er ólíkleg til að gefast upp vegna einvörðungu efnahagslegs þrýstings. Hún óttast heldur ekki reiði almennings. Eins og Suzanne Maloney, sérfræðingur í málefnum Írans, benti nýlega á: „Stjórn sem drap eigin borgara til að þagga niður í mótmælum í janúar er fullkomlega tilbúin til að leggja enn meiri efnahagslegar byrðar á almenning nú.“
Sama áhættumatið enn til staðar
Þess vegna hafa sumir stuðningsmenn stríðsins kallað eftir því að loftárásir verði hafnar að nýju, en þeir geta ekki útskýrt hvernig önnur sprengjuherferð ætti að ná því fram sem 37 dagar af loftárásum náðu ekki. Frekari hernaðaraðgerðir myndu óhjákvæmilega leiða til þess að Íran réðist gegn Persaflóaríkjunum í nágrenninu, en talsmenn stríðsins hafa engin svör við því heldur. Trump stöðvaði árásir á Íran ekki vegna þess að hann hefði misst áhugann, heldur af því að Íranar voru farnir að beina árásum sínum að lykilinnviðum olíu- og gasframleiðslu á svæðinu. Vendipunkturinn kom 18. mars þegar Ísrael gerði loftárás á South Pars-gassvæði Írans og Íran svaraði með árás á Ras Laffan iðnaðarsvæðið í Katar – þar sem stærsta gasvinnslustöð í heiminum er staðsett – sem olli skemmdum á framleiðslugetu sem mun taka mörg ár að bæta. Trump brást við með því að lýsa yfir stöðvun frekari árása á orkuinnviði Írans og boða síðan vopnahlé, þrátt fyrir að Íran hefði ekki gefið eftir eina einustu kröfu.
Langt frá því að sýna fram á styrk og yfirburði Bandaríkjanna, eins og stuðningsmenn stríðsins hafa ítrekað haldið fram, hafa átökin afhjúpað Bandaríkin sem óáreiðanlegt ríki sem ræður ekki við að ljúka því sem það byrjar á.
Áhættumatið sem knúði Trump til að stíga til baka fyrir mánuði síðan er enn til staðar. Jafnvel ef Trump efndi hótanir sínar um að leggja „siðmenningu“ Írans í rúst með frekari loftárásum myndi Íran engu að síður geta sent frá sér fjölda eldflauga og dróna áður en stjórnin félli – að því gefnu að hún félli yfirhöfuð. Aðeins örfáar vel heppnaðar árásir gætu lamað olíu- og gasinnviði svæðisins um árabil, ef ekki áratugi, og steypt bæði heimsbúskapnum og bandaríska hagkerfinu í langvarandi efnahagskreppu. Þótt Trump vildi beita loftárásum sem hluta af útgönguleið – til að virðast harður í horn að taka á meðan hann er í raun að lúffa – getur hann ekki gert það án þess að hætta á slíkar afleiðingar.
Ef þetta er ekki skák og mát þá er það að minnsta kosti mjög nálægt því. Samkvæmt fréttum hefur Trump á undanförnum dögum óskað eftir því við bandarísku leyniþjónustuna að hún meti afleiðingar þess að lýsa einfaldlega yfir sigri og segja skilið við átökin. Það er erfitt að álása honum það. Vonin um að stjórnin í Teheran muni riða til falls er veikburða stefna, sérstaklega þegar stjórnin hefur þegar lifað af bæði hernaðarlegar árásir og efnahagslegt högg. Hún gæti fallið á morgun, eftir sex mánuði – eða bara alls ekki. Trump hefur hins vegar ekki þann tíma sem þarf til að bíða eftir slíku á meðan olíuverð stefnir í 150 eða jafnvel 200 dali tunnan, verðbólga eykst og skortur á matvælum og hrávörum fer að gera vart við sig um allan heim. Hann þarf skjótari árangur.
En hver sú niðurstaða sem þýðir ekki í reynd raunverulega uppgjöf Bandaríkjanna felur jafnframt í sér gríðarlega áhættu sem Trump hefur hingað til ekki verið tilbúinn að taka. Þeir sem kalla með ábyrgðarlausum hætti eftir því að Trump „klári verkið“ viðurkenna sjaldan þann kostnað sem því fylgir. Nema Bandaríkin séu tilbúin að hefja allsherjarstríð á landi og sjó til að steypa núverandi stjórn Írans af stóli – og síðan hernema landið þar til ný stjórn hefur náð fótfestu; nema þau séu tilbúin að sætta sig við að missa herskip við að fylgja olíuskipum um umdeilt sund; nema þau séu tilbúin að axla þann gríðarlega og langvarandi skaða á framleiðslugetu svæðisins sem líklegt er að írönsk gagnárás muni valda – þá gæti það að draga sig út úr átökunum nú reynst sá kostur sem er síst slæmur. Frá pólitísku sjónarmiði gæti Trump jafnvel talið að hann eigi meiri möguleika á að lifa af ósigur en að komast í gegnum mun stærra, lengra og kostnaðarsamara stríð sem gæti engu að síður misheppnast.
Stjórnin í Teheran sterkari en fyrir stríðið
Ósigur Bandaríkjanna er því ekki aðeins mögulegur heldur líklegur. Og svona gæti slíkur ósigur litið út.
Íran heldur áfram yfirráðum yfir Hormússundinu. Sú almenna forsenda að sundið muni með einum eða öðrum hætti opnast á ný þegar krísunni lýkur á sér litla stoð í raunveruleikanum. Íran hefur enga ástæðu til að vilja snúa aftur til fyrra ástands. Margir tala um átök milli harðlínumanna og hófsamari afla í Teheran, en jafnvel hófsamari öflin hljóta að skilja að Íran hefur ekki efni á að missa yfirráð yfir sundinu, sama hversu hagstæðan samning það kynni að geta fengið. Fyrir það fyrsta: hversu traustur er samningur við Trump yfirhöfuð? Hann montaði sig nánast af því að hafa endurtekið óvænta árás Japana á Pearl Harbor með því að samþykkja dráp á forystumönnum Írans á meðan samningaviðræður stóðu yfir. Íranar geta ekki verið vissir um að Trump ákveði ekki einfaldlega að ráðast aftur til atlögu örfáum mánuðum eftir að samkomulag næst. Þeir vita einnig að Ísraelar kunna að gera slíkt hið, enda telja ráðamenn þar sig sjaldan bundna af neinum hömlum þegar þeir álíta hagsmunum sínum ógnað.
Valdið til að loka eða stjórna skipaumferð um Hormússundið er bæði áhrifameira og árangursríkara til skemmri tíma litið en sú fræðilega ógn sem felst í kjarnorkuáætlun Írans.
Og hagsmunir Ísraels verða áfram í hættu. Eins og margir sérfræðingar í málefnum Írans hafa bent á virðist stjórnin í Teheran nú líkleg til að koma út úr krísunni sterkari en hún var fyrir stríðið. Hún hefur ekki aðeins varðveitt möguleika sína á kjarnorkugetu heldur einnig öðlast yfirráð yfir enn áhrifaríkara vopni: getu til að halda alþjóðlegum orkumarkaði í gíslingu. Þegar Íranar tala um að „opna“ sundið eiga þeir engu að síður við að halda því áfram undir sinni stjórn. Íran mun ekki aðeins geta krafið skip um gjöld fyrir siglingar um sundið heldur einnig takmarkað aðgang að ríkjum sem það á góð samskipti við. Ef ríki hagar sér með þeim hætti sem stjórnvöldum í Teheran mislíkar geta þau refsað því einfaldlega með því að hægja á – eða hóta að hægja á – flæði flutningaskipa þess um sundið.
Valdið til að loka eða stjórna skipaumferð um Hormússundið er bæði áhrifameira og árangursríkara til skemmri tíma litið en sú fræðilega ógn sem felst í kjarnorkuáætlun Írans. Þetta vald mun gera leiðtogum í Teheran kleift að neyða ríki til að aflétta refsiaðgerðum og koma samskiptum í eðlilegt horf – ella sæta refsingu. Ísrael mun finna sig einangraðra en nokkru sinni fyrr á meðan Íran verður ríkara, endurvopnast og heldur öllum möguleikum sínum á að þróa kjarnorkuvopn til framtíðar. Ísrael gæti jafnvel átt erfiðara með að ráðast gegn vopnuðum vígahópum sem eru meðal bandamanna Írans á svæðinu. Í heimi þar sem Íran hefur áhrif á orkuframboð fjölda ríkja gæti Ísrael sætt gríðarlegum alþjóðlegum þrýstingi um að forðast að ögra Teheran í Líbanon, Gaza eða annars staðar.
Gæti valdið vopnakapphlaupi stórvelda á hafi úti
Hin nýja staða í Hormússundinu myndi einnig leiða til umtalsverðrar tilfærslu á valdi og áhrifum, bæði á svæðinu og á heimsvísu. Á svæðinu myndu Bandaríkin hafa afhjúpast sem pappírstígrisdýr og neyða Persaflóaríkin og önnur arabísk ríki til að laga sig að yfirráðum Írans. Eins og sérfræðingarnir Reuel Gerecht og Ray Takeyh skrifuðu nýlega: „Hagkerfi Persaflóaríkjanna voru byggð upp undir verndarvæng bandarískra yfirráða. Takið þann verndarvæng í burtu – og frelsi siglingaleiðanna með honum – og Persaflóaríkin munu óhjákvæmilega þurfa að leita ásjár hjá Teheran.“
Og þau verða ekki ein um það. Öll ríki sem eru háð orku frá Persaflóanum munu þurfa að gera sínar eigin ráðstafanir gagnvart Íran. Hvaða val hafa þau annars? Ef Bandaríkin, með sinn öfluga flota, geta ekki eða vilja ekki opna sundið, þá mun ekkert bandalag ríkja með aðeins brot af getu Bandaríkjamanna geta það heldur. Hugmynd Breta og Frakka um að vakta sundið eftir vopnahlé er nánast hlægileg. Emmanuel Macron Frakklandsforseti hefur þegar gert skýrt að þetta „bandalag“ muni aðeins starfa við friðsamlegar aðstæður á sundinu. Það muni fylgja skipum, en aðeins ef þau þurfa í raun ekki á fylgd að halda. En meðan Íran heldur yfirráðum sínum verður sundið ekki öruggt á ný í langan tíma. Kína hefur væntanlega einhver áhrif í Teheran, en jafnvel Kínverjar geta ekki einir og sér beitt þrýstingi til að opna sundið á nýjan leik.
Ef Bandaríkin, með sinn öfluga flota, geta ekki eða vilja ekki opna sundið, þá mun ekkert bandalag ríkja með aðeins brot af getu Bandaríkjamanna geta það heldur. Hugmynd Breta og Frakka um að vakta sundið eftir vopnahlé er nánast hlægileg.
Ein afleiðing þessarar umbreytingar gæti orðið vaxandi vopnakapphlaup stórvelda á hafi úti. Hingað til hafa flest ríki heims, þar á meðal Kína, treyst á Bandaríkin til að bæði koma í veg fyrir slíkar krísur og bregðast við þeim þegar þær skapast. Nú standa ríki Evrópu og Asíu, sem eru háð aðgangi að auðlindum Persaflóans, varnarlaus gagnvart því að missa orkubirgðir sem eru lífsnauðsynlegar fyrir efnahagslegan og pólitískan stöðugleika þeirra. Hversu lengi geta þau sætt sig við það áður en þau hefja sjálf uppbyggingu eigin flota til að verja hagsmuni sína í heimi þar sem hvert ríki þarf að sjá um sig sjálft og fyrirsjáanleiki og regluverk alþjóðakerfisins hafa brostið?
Ósigur Bandaríkjanna á Persaflóasvæðinu mun einnig hafa víðtækari áhrif á heimsvísu. Allur heimurinn sér nú að aðeins nokkrar vikur af stríði gegn ríki í öðrum styrkleikaflokki hafa dregið bandarískar vopnabirgðir niður á hættulega lágt stig, án þess að nokkur skjót lausn sé í sjónmáli. Spurningarnar sem það vekur um viðbúnað Bandaríkjanna gagnvart öðrum stórátökum kunna að leiða til þess – eða ekki – að Xi Jinping ákveði að ráðast á Taívan eða að Vladimir Pútín herði enn frekar aðgerðir sínar gegn Evrópu. Að minnsta kosti hljóta bandamenn Bandaríkjanna í Austur-Asíu og Evrópu að velta því fyrir sér hvort Bandaríkin hafi raunverulega úthald til að standa með þeim í komandi átökum.
Aðlögun heimsins að veröld eftir bandarísk yfirráð er þegar hafin – og hún er að gerast hratt. Yfirburðastaða Bandaríkjanna á Persaflóa gæti reynst aðeins fyrsta fórnarlambið af mörgum.
Lausleg þýðing á grein eftir Robert Kagan sem birtist á vefsíðu The Atlantic sunnudaginn 10. maí síðastliðinn.
Robert Kagan er pistlahöfundur hjá The Atlantic og sérfræðingur í alþjóðastjórnmálum hjá Brookings-hugveitunni í Washington DC. Hann er meðal annars höfundur bókanna Rebellion: How Antiliberalism Is Tearing America Apart—Again, The Jungle Grows Back: America and Our Imperiled World, The World America Made, The Return of History and the End of Dreams og Of Paradise and Power: America and Europe in the New World Order.
