Mannfræðingurinn Douglas Holmes birti þjóðfræðilega rannsókn á tungutaki seðlabanka árið 2013 undir yfirskriftinni „Hagfræði orðanna“. Þar hélt hann því fram að það væri alrangt að líta á embættismenn seðlabanka sem talsmenn reikniverks sem nýtt er til fínstillingar á miðlun peningastefnunnar.
Þess í staðinn hegði þessi starfsstétt sér eins og hálfgerðir sjamanar, eða galdralæknar, sem tali tungum til að hafa áhrif á hagkerfið. Framsýn leiðsögn seðlabanka er notuð til að upplýsa almenning um líklega peningastefnu, einkum þróun vaxta.
Er þetta gott mál? Þetta er mikilvæg spurning í ljósi þess að öldungadeild Bandaríkjanna hefur staðfest Kevin Warsh sem næsta seðlabankastjóra. Sérstaklega vegna þess að Warsh segist ætla að gera breytingar sem eiga að auka trúverðugleika Seðlabankans.
Hvernig sem á það er litið stendur Warsh frammi fyrir afar erfiðu verkefni. Donald Trump krefst mikilla lækkunar vaxta og slíkur þrýstingur gæti grafið undan sjálfstæði Seðlabankans – eins og G30 hópurinn varaði nýlega við í hárbeittri skýrslu.
Á sama tíma hefur vísitala neysluverðs og framleiðslu hækkað um 3,8 prósent á meðan framleiðsluverðbólgan er upp um sex prósent. Til að bæta gráu ofan á svart þá er ávöxtunarkrafa tíu ára skuldabréfa rétt undir 4,5 prósentustigum.
Forsetar eru [alltaf] fylgjandi því að lækka vexti. Munurinn er sá að forseti Trump lýsir því yfir opinberlega.
Tillögur Warsh að lausn er að minnka efnahagsreikning Seðlabankans, auka samhæfingu við fjármálaráðuneytið og þrengja að hlutverki Seðlabankans. Hann vonast einnig til þess að uppsveifla gervigreindar muni auka framleiðni sem gerir honum mögulegt að lækka vexti.
Það er þó annar þáttur í áformum hans sem fær minni athygli: „Umbætur í samskiptum Seðlabankans“ eins og hann orðaði það í þinginu. Í fyrra sagði hann í ræðu: „Þegar stjórnmálamenn birta efnahagsspár geta þær orðið að haldreipi. Leiðtogar Seðlabankans ættu að deila minna af nýjustu hugleiðingum sínum.“ Eða eins og hann sagði við þingið í þessum mánuði: „Seðlabankinn segir öllum heiminum frá spágildum sínum og heldur svo lengur í gildið en hann ætti að gera.“ Samandregið á mannamáli: þá kýs hann þögnina.
Kaldhæðnin er að suðið er óheyrilega mikið. Scott Bessent, fjármálaráðherra, tjáir sig reglulega og Trump er ofurnotandi samfélagsmiðla. Eins og Warsh orðaði það í þinginu: „Forsetar eru [alltaf] fylgjandi því að lækka vexti. Munurinn er sá að forseti Trump lýsir því yfir opinberlega.“
Þögnin stangast þó á við þróun í orðræðu seðlabankastjóra. Þeir bjuggu áður glaðir við ógagnsæið. „Samskipti þeirra hafa á undanförnum áratugum farið úr sama og engum upplýsingum yfir í mikið gagnsæi og ábyrgð“ eins og Otmar Issing, fyrrverandi aðalhagfræðingur Seðlabanka Evrópu, hefur bent á.
Það er að hluta til vegna þess að seðlabankar þurfa pólitískt lögmæti og telja að fræðsla, útskýringar og þátttaka þjóni henni best svo vitnað sé í grein frá Englandsbanka.
Þótt hagfræðingar geti greint sveiflur á eftirspurnarhliðinni ágætlega eiga þeir erfiðara með áföllin á framboðshliðinni, svo ekki sé talað um stjórnmálin bæði heima og á heimsvísu. Róttæk óvissa ræður ríkjum.
En nýlega endurspeglar tal þeirra einnig hagkvæmni (eða örvæntingu) í stefnumótun. Þegar helstu seðlabankar Vesturlanda lækkuðu vexti niður í núll eftir alþjóðlegu fjármálakreppuna þurftu þeir ný tæki til að berjast gegn verðhjöðnun og munnleg íhlutun virtist handhægur kostur.
Áskorunin fyrir seðlabankastjóra nú til dags er að heimurinn hefur breyst. Í flestum hagkerfum eru vextir ekki lengur við núllið og það er sífellt erfiðara að birta trúverðugar spár. Þótt hagfræðingar geti greint sveiflur á eftirspurnarhliðinni ágætlega eiga þeir erfiðara með áföllin á framboðshliðinni, svo ekki sé talað um stjórnmálin bæði heima og á heimsvísu. Róttæk óvissa ræður ríkjum.
Stofnanir hafa brugðist við þessum erfiðleikum á mismunandi vegu. Englandsbanki hefur um nokkurt skeið gefið út „líkindadreifingarrit“ (e. fan charts) yfir mögulega verðbólguþróun til að sýna óvissunna í spánni. Seðlabanki Bandaríkjanna hefur sínar „punktspár“ sem sýna hvernig meðlimir peningastefnunefndarinnar telja að vextir muni breytast. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ákvað nýlega að gefa út þrjár spár í ljósi óvissunnar. Þegar seðlabankastjórar ræða stefnumótun þessa dagana, skilgreina þeir þessa umræðu í auknum mæli sem gagnadrifna, eins og viðbrögð við atburðum frekar en ákvarðanir út frá fyrri spám.
Gagnrýnendur munu benda á að þögnin getur líka verið ærandi og skapað jafn mikla sveiflu á markaði og stöðugt suð.
Allt virðist þetta skynsamlegt. Vandamálið er hins vegar að gagnadrifni grefur undan framsýnni leiðsögn. Það skapar óvissu á meðal fjárfesta og eykur sveiflur á mörkuðum. Warsh kemst því að þeirri niðurstöðu „að hreyfa markaði með galdraþulum Seðlabankans sé freistandi en gagnslaust“. Hann telst kannski líklegur til að styðja birtingu skýrslna Seðlabankans og taka blaðamannafundi (til að sýna ábyrgð), en hann gæti minnkað eða sleppt punktaspám og framsýnni leiðsögn.
Er það skynsamlegt? Margir fjölmiðlar og markaðsaðilar gætu haldið því fram að svo sé ekki og engan skal undra: þau nærast á samskiptunum. Gagnrýnendur munu benda á að þögnin getur líka verið ærandi og skapað jafn mikla sveiflu á markaði og stöðugt suð.
Ég hef ákveðna samúð með röksemdum Warsh. Mannfræðingurinn Holmes bendir á að galdraþulan hættir að virka þegar hún stangast á við „raunveruleikann“. Spurningin fyrir Seðlabankann er því hvort þögnin geti í raun borgað sig. Mun Warsh verða verklega hagur og skilvirkur eða peningaspámaður?
Lausleg þýðing á grein eftir Gillian Tett, pistlahöfund hjá Financial Times, sem birtist 15. maí síðastliðinn.
