Virðum vinnu lista­fólks

Á alþjóðlegum baráttudegi verkalýðsins, 1. maí, er lögð áhersla á grundvallarrétt fólks til sanngjarnra kjara og virðingar fyrir störfum sínum. Nú í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga lagði Bandalag íslenskra listamanna fyrir stjórnmálaflokka um allt land spurningarlista. Ein af lykilspurningunum laut að kjörum listafólks og var svohljóðandi:

Mun þinn flokkur tryggja að listafólk og hönnuðir fái sanngjarna greiðslu fyrir vinnu sína í verkefnum á vegum sveitarfélagsins?

Í ljósi þess að kosningar eru framundan og dagurinn í dag er helgaður réttindum vinnandi fólks er við hæfi að rifja upp herferðina „Við borgum myndlistarmönnum“, sem Samband íslenskra myndlistarmanna setti af stað árið 2015 með það að markmiði að tryggja að myndlistarfólk fengju greitt fyrir vinnu sína. Þungamiðja herferðarinnar var að kynna og innleiða samning um þátttöku og framlag myndlistarfólks til sýningarhalds í opinberum listasöfnum og öðrum sýningarrýmum sem fjármögnuð eru af opinberu fé.

Átakið spratt upp úr skýru ákalli um að íslenskt myndlistarfólk nyti sambærilegra kjara og kollegar þeirra á Norðurlöndum. Þar hefur myndlistarfólk um árabil fengið annars vegar þóknun fyrir afnot verka á grundvelli höfundarréttar og hins vegar greiðslu fyrir vinnuframlag. Hér á landi hafði myndlistarfólk hins vegar lengi unnið að sýningum án slíkrar sýningarþóknunar og án formlegra samninga, þrátt fyrir að verk þeirra væru kjarninn í starfsemi listasafna.

Herferðin markaði tímamót. Hún breytti orðræðu, jók meðvitund og lagði grunn að því að greiðslur til myndlistarfólks yrðu viðurkenndur hluti af rekstri safna.

En hver er staðan í dag

Samband íslenskra myndlistarmanna, í samstarfi við Bandalag íslenskra listamanna og félagsnet myndlistarmanna innan vébanda Visku, stóð nýlega fyrir gagnaöflun til að kanna þróun greiðslna til myndlistarfólks. Safnað var upplýsingum frá listasöfnum landsins um launaþróun síðastliðin þrjú ár og hvort greiðslur væru í samræmi við sett viðmið.

Niðurstöðurnar sýna skýrt misræmi milli samþykktra viðmiða og raunverulegra greiðslna. Flest listasöfn starfa samkvæmt verklagsreglum sem hafa verið samþykktar af borgar- eða bæjarráði og kveða á um að greiðslur skuli vera í samræmi við taxta SÍM. Gagnasöfnunin bendir þó til þess að þessum reglum sé ekki fylgt í öllum tilvikum. Þá hafa taxtar víða staðið í stað; í sumum tilvikum er enn greitt sama tímakaup og árið 2016, eða 6.500 krónur á tímann, þrátt fyrir að tímakaup samkvæmt taxta SÍM sé í dag 13.016 krónur. Hér er um verktakagreiðslur að ræða og myndlistarfólk þarf því sjálft að greiða launtengd gjöld, sem geta numið allt að 48%. Þetta er áhyggjuefni og kallar á að komið verði á keðjuábyrgð sem tryggir að reglunum sé fylgt eftir.

Keðjuábyrgð fyrir listafólk

Ábyrgðin liggur hjá eigendum listasafna að tryggja sanngjörn kjör, en safnstjórar bera jafnframt ábyrgð á að fylgja samþykktum verklagsreglum og sækja um viðbótarfjárveitingar þegar þess er þörf. Þegar fjárheimildir duga ekki er óásættanlegt að greiðslur til myndlistarfólks standi í stað árum saman á meðan önnur laun innan listasafna og í samfélaginu hækka.

Mikilvægt er að benda á að mörg listasöfn setja tímamörk á uppsetningarvinnu myndlistarfólks og greiða einungis fyrir átta vinnustundir, óháð umfangi verka. Þetta leiðir til þess að myndlistarfólk sem vinnur að umfangsmiklum sýningum fær ekki greitt í samræmi við raunverulegt vinnuframlag. Þá eru einnig dæmi um að listasöfn kveði á um í samningum að myndlistarfólk komi ekki að uppsetningu verka sinna, sem er sérstaklega gagnrýnisvert í tilvikum innsetninga og nýrra verka þar sem aðkoma myndlistarfólks er nauðsynleg.

Í ljósi þess að listasöfn fara ekki í öllum tilvikum eftir eigin verklagsreglum er brýnt að innleiða keðjuábyrgð, þar sem opinberir styrkir og samningar eru bundnir því skilyrði að greiðslur séu í samræmi við viðurkennd viðmið. Með slíkum skilyrðum má draga úr aðstöðumun, styrkja samningsstöðu listafólks og tryggja að opinber fjárstuðningur stuðli að réttlátu og sjálfbæru starfsumhverfi.

Með þessari útfærslu yrði opinberu fé markvisst beitt til að tryggja eftirfylgni. Til þess að listasöfn geti sótt um styrki úr safnasjóði eða öðrum opinberum sjóðum og komið til greina við veitingu safnaverðlauna þarf að gera það að skilyrði að þau greiði myndlistarfólki samkvæmt viðmiðum SÍM. Þannig yrði ábyrgðin innbyggð í kerfið sjálft, ekki valkvæð heldur skilyrði.

Virðum vinnu listafólks

Herferðin „Við borgum myndlistarmönnum“ lagði mikilvægan grunn og breytti umræðunni. En til að raunveruleg breyting eigi sér stað þarf að tryggja að reglur séu virtar í framkvæmd.

Listir eru órjúfanlegur hluti af samfélaginu. Þær eru vettvangur tjáningarfrelsis, móta sjálfsmynd okkar sem þjóðar og skapa rými fyrir samtal, gagnrýni og nýjar hugmyndir. Í gegnum listir speglum við samtímann og víkkum sjóndeildarhringinn. Ef við viljum að listir séu sjálfbær atvinnugrein verðum við að tryggja að listafólk fái greitt fyrir vinnu sína, að það hafi raunverulegt aðgengi að eigin verkferli og að opinbert fé styðji við sanngjörn kjör.

Til að íslenskt samfélag geti áfram notið lifandi og öflugrar myndlistar þarf að taka starfsumhverfi listafólks alvarlega. Það krefst raunverulegrar fjárfestingar, ekki aðeins í orði heldur á borði, og viðurkenningar á því að listir séu ekki aukaatriði, heldur nauðsynlegur hluti af sjálfbæru samfélagi.

Borgum listafólki fyrir vinnu sína og verum samfélag sem virðir störf allra. Gleðilegan 1. maí.

Höfundur er forseti Bandalags íslenskra listamanna.