Gerast enn krafta­verk á Ís­landi?

Undanfarið hef ég verið að velta fyrir mér spurningu sem hefur fylgt mannkyninu um aldir: Gerast kraftaverk enn í dag?

Ég er ekki kirkjurækinn kaþólikki, en ég trúi á hið yfirskilvitlega. Ég trúi því að tilveran kunni að hafa dýpri vídd en þá sem við getum séð, snert eða útskýrt með vísindum.

Andleg leit mín hefur heldur aldrei einskorðast við eina trúarhefð. Ég hef meðal annars haft áhuga á indverskri andlegri heimspeki og fylgst með andlegum leiðtogum á borð við Gurudev, sem ég fékk meira að segja tækifæri til að hitta hér á Íslandi.

Ég tel mig ekki hafa fundið öll svörin við leyndardómum lífsins. Þvert á móti hefur þessi áhugi kennt mér að spyrja fleiri spurninga og skoða heiminn með opnum huga.

Ein þeirra er einmitt þessi:

Hvað er eiginlega kraftaverk?

Er það atburður sem vísindin geta ekki útskýrt? Óvænt björgun þegar öll von virðist úti? Eða getur kraftaverk líka falist í hugrekki, samkennd og þeirri ákvörðun manneskjunnar að gefast ekki upp?

Ísland er land þar sem náttúran hefur um aldir minnt fólk á hversu brothætt lífið getur verið. Hér hafa menn glímt við óblíð veður, hafís, eldgos og ólgandi sjó. Þegar líf og dauði mættust leitaði fólk oft skýringa í einhverju sem var stærra en það sjálft.

Í íslenskri sögu er að finna fjölmargar frásagnir af kraftaverkum. Sumar tengjast trúarlegum hefðum, aðrar þjóðsögum og enn aðrar raunverulegum atburðum þar sem fólk komst lífs af við nánast ótrúlegar aðstæður.

Þorlákur helgi og kraftaverk fortíðarinnar

Heilagur Þorlákur Þórhallsson, biskup í Skálholti á 12. öld, skipar sérstakan sess í íslenskri trúarsögu.

Eftir dauða hans árið 1193 tóku að berast frásagnir af undraverðum atburðum sem fólk tengdi fyrirbænum hans. Í Þorláks sögu helga er meðal annars sagt frá lækningum og fólki sem taldi sig hafa fengið hjálp hans þegar vonir virtust litlar.

Á Alþingi árið 1199 voru kraftaverkasögur af Þorláki lesnar upp. Löngu síðar, árið 1984, var hann formlega viðurkenndur sem verndardýrlingur Íslands af Páfagarði.

Fyrir fólk miðalda voru slíkar frásagnir ekki aðeins sögur af óvenjulegum atburðum. Þær voru vitnisburður um að mannleg þjáning færi ekki fram hjá Guði og að von gæti kviknað jafnvel við erfiðustu aðstæður.

Við getum í dag lesið þessar sögur með augum trúarinnar, sagnfræðinnar eða gagnrýninnar hugsunar.

En kannski segja þær okkur líka eitthvað um mannlega þörf sem hefur lítið breyst í aldanna rás: þörfina fyrir að trúa því að ekki sé öll von úti.

Engillinn í Strandarkirkju

Í Selvogi stendur Strandarkirkja, látlaus og falleg kirkja við ströndina þar sem Atlantshafið getur sýnt sína hörðustu hlið.

Ein þekktasta kraftaverkasaga Íslands er tengd Strandarkirkju.

Samkvæmt þjóðsögunni lenti skip í miklum sjávarháska undan ströndinni. Um borð var timburfarmur og þegar útlitið varð vonlaust hét eigandi hans því að gefa timbrið til kirkjubyggingar ef skipverjar kæmust heilir á land.

Þá á engill að hafa birst og vísað skipinu leið milli hættulegra skerja. Staðurinn þar sem það náði landi fékk nafnið Engilsvík.

Af timbrinu var síðan reist kirkja, samkvæmt sögunni.

Í aldanna rás hefur fólk heitið á Strandarkirkju í von um hjálp, lausn vandamála eða að óskir þess rætist.

Það er heillandi að hugsa til þess að þessi hefð hafi lifað svo lengi.

Því hvað fær manneskju til að leita til kirkju við afskekkta strönd og bera þar fram innilegustu ósk sína?

Kannski er svarið einfalt: Vonin.

Krossinn sem átti að lækna

Á miðöldum var einnig mikill átrúnaður á hinum helga krossi í Kaldaðarnesi.

Samkvæmt gömlum frásögnum átti krossinn að hafa undraverðan lækningamátt. Sagt var frá sjómönnum sem björguðust úr lífsháska og fólki sem hlaut bata af sjúkdómum og sárum.

Í sögum og kvæðum um krossinn er jafnvel sagt frá börnum sem hafi öðlast líf á ný.

Þessar frásagnir eru hluti af trúarlegri arfleifð þjóðarinnar, en ekki staðfesting á því að atburðirnir hafi gerst með þeim hætti sem lýst er.

Við siðaskiptin var reynt að binda enda á átrúnaðinn á krossinum. Hann var tekinn niður og síðar eyðilagður.

En þótt krossinn hyrfi lifðu sögurnar áfram.

Þær minna okkur á að kraftaverk hafa ekki aðeins verið tengd óútskýranlegum atburðum, heldur einnig þeirri merkingu sem fólk hefur gefið þeim.

Presturinn sem lifði nóttina af

Ekki eru allar íslenskar kraftaverkasögur bundnar við miðaldir.

Í janúar árið 1876 lenti séra Sigurður Brynjólfsson Sívertsen í miklu óveðri á Suðurnesjum.

Hann var á heimleið eftir að hafa skírt barn í Keflavík þegar veðrið versnaði svo mjög að hann missti áttir og varð viðskila við samferðamann sinn. Hesturinn hljóp frá honum og að lokum átti hann engan annan kost en að leggjast niður og bíða.

Hann lá úti í óveðrinu langt fram á næsta morgun, þegar menn fundu hann á lífi.

Sigurður taldi björgun sína vera sérstakt tákn um vernd Guðs. Síðar lét hann reisa vörðu á staðnum til minningar um atburðinn.

Hún er þekkt sem Prestsvarðan.

Það er auðvelt að ímynda sér óttann sem hann hlýtur að hafa fundið, einn í myrkri og vetrarveðri, án þess að vita hvort hann myndi nokkurn tíma sjá fjölskyldu sína aftur.

Hvort sem við köllum það kraftaverk, ótrúlega heppni eða einstakt þrek breytir það ekki því hversu merkileg lífsbjörgunin var.

Kraftaverk á okkar tímum

Í nóvember árið 2022 gerðist atburður á Vestfjörðum sem minnir okkur á að ótrúlegar björgunarsögur tilheyra ekki aðeins fortíðinni.

Þyrla Landhelgisgæslunnar var kölluð út til að sækja alvarlega veikan mann á Ísafirði.

Veðrið var afskaplega slæmt. Vindur var mikill, skyggni lítið og aðstæður svo erfiðar að hefðbundið flug inn fjörðinn var ekki talið mögulegt.

Áhöfnin tók þá óvenjulega ákvörðun.

Hún flaug þyrlunni aftur á bak, um fimm kílómetra leið inn Skutulsfjörð, til þess að komast að sjúklingnum.

Ferðin krafðist einstakrar samvinnu, hugrekkis og flugmennsku.

Sjúklingurinn komst undir læknishendur í Reykjavík og samkvæmt fréttum töldu læknar að skjót viðbrögð áhafnarinnar hefðu bjargað lífi hans.

Var þetta kraftaverk?

Sumir myndu segja að þetta hefði verið einstakt afrek vel þjálfaðra sérfræðinga. Aðrir kynnu að sjá í því eitthvað enn meira.

Ég held að þetta tvennt þurfi ekki endilega að stangast á.

Að kalla slíka björgun kraftaverk ætti þó aldrei að draga úr verðleikum fólksins sem framkvæmdi hana. Þvert á móti minnir hún okkur á hversu miklu mannleg þekking, hugrekki og samstaða geta áorkað.

En hvað um þá sem ekki bjargast?

Þegar rætt er um kraftaverk vaknar óhjákvæmilega önnur og erfiðari spurning.

Hvað um þá sem biðja um hjálp en fá hana ekki? Hvað um sjómanninn sem kemur aldrei heim, barnið sem læknast ekki eða fjölskylduna sem missir ástvin þrátt fyrir alla von og allar bænir?

Ég held að við eigum að fara varlega í að útskýra slíka atburði.

Það væri hvorki réttlátt né miskunnsamt að gefa í skyn að þeir sem bjargast séu einhvern veginn verðugri en þeir sem gera það ekki.

Lífið er ekki alltaf sanngjarnt. Og ekki hefur öll þjáning skýringu sem við getum sætt okkur við.

Kannski er einmitt þess vegna svo mikilvægt að ræða kraftaverk af auðmýkt.

Trúin getur veitt sumum huggun og styrk. Aðrir finna sömu von í mannlegri samstöðu, vísindum og þeirri hjálp sem fólk veitir hvert öðru.

Báðar þessar leiðir geta átt sinn stað í samfélagi þar sem ólíkar lífsskoðanir mætast.

Gerast þá enn kraftaverk á Íslandi?

Ég veit ekki hvort kraftaverk gerast í þeim skilningi að náttúrulögmálin séu skyndilega felld úr gildi.

En ég veit að hér á Íslandi gerast enn atburðir sem vekja með okkur undrun, þakklæti og djúpa tilfinningu fyrir því hversu dýrmætt lífið er.

Þegar björgunarfólk leggur sig í hættu fyrir ókunnuga manneskju.

Þegar læknar og hjúkrunarfólk berjast fyrir lífi sjúklings.

Þegar samfélag stendur saman um fjölskyldu sem hefur misst allt.

Eða þegar einhver sem hefur misst vonina finnur á ný ástæðu til að halda áfram.

Við þurfum ekki öll að vera sammála um hvað eigi að kalla kraftaverk.

En kannski getum við verið sammála um að heimurinn verði betri þegar við hættum ekki að vona og þegar vonin fær að birtast í verkum okkar.

Íslendingar hafa um aldir sagt sögur af englum, heilögum mönnum og ótrúlegum björgunum. Þær sögur eru hluti af menningararfi okkar, hvort sem við trúum þeim bókstaflega eða ekki.

En ef til vill er mikilvægasta spurningin ekki hvort kraftaverk gerast enn á Íslandi, heldur hvort við séum sjálf tilbúin að verða hluti af kraftaverki í lífi einhvers annars.

Höfundur er rithöfundur og leikskólakennari.