Gegn regn­boganum: Hug­mynda­fræði, um­burðar­lyndi og frjáls­lyndi

Tákn eiga það til að eignast sjálfstæða tilveru óháð vilja þess sem táknið kynnir. Nýir aðilar tileinka sér táknið í nýjum aðstæðum og nýjum málefnum og upphaflegur kynnir táknsins missir stjórn á því. Hugmyndir þróast sömuleiðis með tímanum. Tákn hugmyndar kann því að skiljast á einn hátt á einum tímapunkti en annan hátt á öðrum tímapunkti vegna þess að undirliggjandi hugmynd hefur breyst.

Þegar notkun tákns í nýjum aðstæðum víkur frá upprunalegu hugmyndinni getur tvennt gerst: Kyndilberar táknsins og undirliggjandi hugmyndar geta fordæmt notkunina sem óviðeigandi eða samþykkt þessa nýju þýðingu táknsins. Enn fremur getur það gerst að þessi nýja notkun táknsins verður ríkjandi þrátt fyrir fordæmingu forsprakka táknsins - þar með breytist þýðing táknsins.

Getur það gerst að hugmyndafræði þróast á þann veg að hún nær utan um sífellt fleiri þætti samfélagsins. Maður kann að samþykkja hluta hugmyndafræðinnar - mögulega þann upprunalega - en hafna nýjungum hennar. Til að byrja með kann manni að finnast það lítið mál að samþykkja hugmyndafræðina með fyrirvara um eitt og eitt mál, en með tímanum og frekari þróun getur það gerst að stór hluti hugmyndafræðinnar er ekki lengur þess eðlis að maður getur samþykkt hann. Myndast þar ákveðin togstreita. Á einhverjum tímapunkti kemst maður að þeirri niðurstöðu að hugmyndafræðin sé orðin þess eðlis að maður getur ekki samþykkt hana lengur. Þeir hlutar sem maður samþykkir eru orðnir umtalsvert færri en þeir sem maður hafnar.

Jafnframt ber að hafa í huga að hugmyndafræði getur vakið upp sterkar tilfinningar meðal þeirra sem hana aðhyllast. Verður oft til ákveðinn rétttrúnaður í kringum hana þar sem það að víkja frá hugmyndafræðinni á einhvern hátt er ekki álitið sem einföld höfnun forsenda, röksemdafærslna, o.s.frv. sem deila má um á yfirvegaðan máta heldur sem eins konar árás sem ber að mæta af hörku.

Regnbogafáninn er helsta tákn einnar slíkrar hugmyndar. Hver sá sem viðurkennir að vera mótfallinn fánanum má vænta þess að vera mætt af gríðarlegri hörku og andstyggð. Honum er iðulega eignað illur ásetningur, fordómar, andúð og því um líkt, án þess að nokkur grundvöllur sé fyrir slíkum ásökunum. Er hann jafnvel bendlaður við höfnun á tilvist fólks.

Þónokkur dæmi eru um þetta á undanförnum árum; síðasta dæmið núna á undanförnum dögum. Þá sagði Snorri Másson, þingmaður Miðflokksins, að honum hugnaðist ekki fjöldi regnbogafána í grunnskólum landsins. Ég ætla ekki að útskýra sjónarmið Snorra; hann hefur sjálfur gert grein fyrir þeim. Ummæli hans gefa þó tilefni til almennrar umræðu um merkingu regnbogafánans og gagnrýni fólks á viðveru hans í skólum og öðrum vettvöngum þar sem börn stunda nám eða frístundir.

Í kjölfar gagnrýni á regnbogafánann eru algengustu viðbrögð þeirra sem tala fyrir honum ítrekun á því að fólk eigi að fá að vera það sjálft, að enginn eigi að þurfa að fela sig, o.s.frv. Sumir rifja upp sögur af réttindabaráttu samkynhneigðra. Aðrir lýsa upplifun sinni af því að hafa þurft að fela samkynhneigð sína á sínum yngri árum. Ef gagnrýnandinn er ekki sakaður um það opinskátt þá er ýjað að því að með gagnrýni á regnbogafánann sé hann að tala gegn þessum atriðum. Þ.e. að hann sé að tala gegn því að fólk fái að vera það sjálft. Að hann sé að tala fyrir því að samkynhneigðir þurfi að fela hneigð sína fyrir öðrum. Að hann harmi aukið samþykki samfélagsins í garð samkynhneigðra. Þetta gefur fólk sér.

Mikilvægt er að halda því til haga að hægt er að vera mótfallinn regnbogafánanum án þess að nokkur þessara ásakana eigi rétt á sér. Það er hægt að vera mótfallinn regnbogafánanum á sama tíma og maður ber algjöra virðingu fyrir rétt samkynhneigðra til að elska hvern þann sem þeir elska og taka þátt í samfélaginu á jöfnum grundvelli og gagnkynhneigðir og á sama tíma og maður er alfarið sannfærður um að samkynhneigð sé náttúruleg og ekki til þess fallin að gera manneskjuna síðri en ella. Vandinn er hins vegar sá að í hugum margra hefur regnbogafáninn tekið að tengjast mun umfangsmeiri hugmyndafræði en einungis samþykki á samkynhneigð. Fáninn birtist í gríðarlega fjölbreyttum aðstæðum. Honum er til dæmis flaggað í pólitískum mótmælum sem snúa að allt öðru en réttindabaráttu samkynhneigðra. Honum er til dæmis flaggað á viðburðum þar sem háttsemi fólks er þess eðlis að mörgum blöskrar. Þegar slík notkun er ekki skýrt aðgreind frá réttindabaráttunni sjálfri getur hún í augum almennings orðið hluti af merkingu táknsins.

Ég ætla hér að nefna nokkur atriði sem fáninn hefur tekið að tengjast í augum hluta almennings. Tekið skal skýrt fram að markmiðið hér er ekki að fullyrða um að eitt sjónarmið sé réttara en annað heldur að benda á dæmi þar sem fáninn stangast á við sjónarmið stórs hluta almennings og sem gera fólki þar af leiðandi ómögulegt að samþykkja hann.

Fáninn hefur í hugum margra tengst þeirri hugmynd að kynin séu fleiri en tvö. Er þannig hafnað hinum hefðbundna skilningi kynjatvíhyggjunar þar sem kynin eru sögð tvö: Til karlkyns teljist þeir einstaklingar hverra líkami er til þess fallinn að framleiða sæði; til kvenkyns teljist þeir einstaklingar hverra líkami er til þess fallinn að framleiða egg.[1][2][3][4][5] Hér eftir verður notað hugtakið “líffræðilegur karl” til þess að tákna einstakling sem fellur í flokk karlkyns samkvæmt kynjatvíhyggjunni og “líffræðileg kona” til þess að tákna einstakling sem fellur í flokk kvenkyns samkvæmt kynjatvíhyggjunni.

Fáninn hefur tengst þeirri hugmynd að einstaklingur geti leiðrétt kyn sitt. Að með læknisfræðilegu inngripi, þ.e. skurðaðgerðum og lyfjagjöf, megi gera karl að konu eða konu að karli. Þetta byggir nauðsynlega á þeirri forsendu að kyn sé ekki skilgreint á hinn hefðbundna máta kynjatvíhyggjunnar sem nefndur er hér að ofan þar sem ekki er hægt að gera líffræðilegum karli kleift að framleiða egg né líffræðilegri konu að framleiða sæði.

Fáninn hefur tengst þeirri hugmynd að samþykkja beri kenningu kyngervis. Þ.e. að kyn feli í sér félagslegan þátt sem hægt er að aðskilja kyninu og flokka niður í sífellt fjölgandi flokka. Sjá til dæmis eftirfarandi dæmi, valin af handahófi:[6]

“Antegender: A protean gender that can be anything but is formless and motionless.”

“Apagender: The person has apathy or a lack of feelings toward one's gender identity.”

“Axigender: A gender identity that is between the two extremes of agender and any other type of gender. Both the genders are experienced one at a time without any overlapping. The two genders are described as on the opposite ends of an axis.”

“Commogender: The person knows that they are not cisgender yet continues to identify as one for a while.”

“Genderflow: The gender identity is fluid between infinite feelings.”

Hér er vert að taka fram að félags- og sálfræðilegar kenningar á borð við kenningu kyngervis eru í raun kerfi flokkunar á hegðun. Eðli slíkra kenninga er að ekki er hægt að sanna að ein sé réttari en önnur. Almennt hefur það hegðunarmynstur sem kenningin lýsir verið skilið sem róf þar sem hver einstaklingur er öðruvísi en aðrir á a.m.k. tveimur víddum: Annars vegar hvað varðar það að hverjum hann laðast, að hversu miklu leyti, í hvaða aðstæðum, o.s.frv. en hins vegar að hversu miklu leyti hegðun einstaklingsins samræmist þeim væntingum sem samfélagið gerir í garð hegðunar karla og kvenna. Þannig eru karlar og konur ýmist kvenlegri eða karllegri en aðrir á ýmsum sviðum hegðunar. Þetta er eðlilegur margbreytileiki mannsins. Það er því fyllilega hægt að gera grein fyrir því undirliggjandi mynstri sem kenning kyngervis reynir að ná utan um án þess að samþykkja kenninguna.

Fáninn hefur í hugum margra tengst skerðingu á hagsmunum eða réttindum líffræðilegra kvenna. Undir formerkjum fánans hafa líffræðilegir karlar komið sér fyrir í rýmum líffræðilegra kvenna, til að mynda búningsklefum, íþróttum og fangelsum. Í þessu finnst fólki felast óréttlæti í garð líffræðilegra kvenna þar sem sjálfsskilgreining líffræðilegs karls er látin vega þyngra en friðhelgi, öryggistilfinning eða keppnishagsmunir kvenna. [7][8][9][10]

Fáninn hefur tengst þeirri hugmynd að börn geti veitt upplýst samþykki fyrir félagslegum ákvörðunum með verulegar afleiðingar og læknisfræðilegum inngripum sem margir telja ýmist óþörf, ótímabær eða of varanleg miðað við aldur og þroska barnsins. Þetta er gríðarlega umdeilt.[11][12][13]

Fáninn hefur tengst almennri kynferðislegri ögrun fremur en eingöngu réttindabaráttu samkynhneigðra. Þegar fullorðið fólk birtist á opinberum viðburðum undir merkjum fánans í klæðnaði eða hlutverkum sem margir tengja við blæti, og sú birting er ekki skýrt aðgreind frá réttindabaráttunni sjálfri, verður táknið umdeildara í augum margra.[14][15][16][17][18][19]

Fáninn hefur tengst þeirri hugmynd að framganga hugmyndafræðinnar sé tryggð með því að kynna hana fyrir börnum í gegnum skólakerfið. Grunnskólinn getur vissulega kennt börnum virðingu, kurteisi og jafnan rétt borgaranna. Það er hins vegar annað en að gera eina umdeilda hugmyndafræði um kyn, sjálfsmynd og samfélag að hluta af táknmáli skólastarfsins. Foreldrar sem hafna þeirri hugmyndafræði kunna þá að upplifa að þeir hafi litla raunhæfa möguleika til að tryggja að menntun barna þeirra samræmist eigin gildum.

Fáninn hefur tengst einstaklega sterkum rétttrúnaði eins og ég hef þegar vikið að. Víki maður frá hugmyndafræðinni er manni eignaður illur ásetningur, hatur, o.s.frv. Rennur það stoðum undir orð þingmannsins þess eðlis að um einskonar “veraldlegt trúartákn” sé að ræða. Grefur þetta undan mál- og skoðanafrelsi og frjálslyndi almennt. Staðan er orðin svo slæm að til þess að fá birta grein sem stangast á við þennan rétttrúnað á helstu vettvöngum skoðanaskipta í samfélaginu sem þarf höfundur að tileinka sér hugtakanotkun og orðaforða hugmyndafræðinnar. Til að fá að tjá gagnrýni sína á þessa hugmyndafræði þarf maður samt að gefa sér forsendur hugmyndafræðinnar. Þér er því í raun gert ómögulegt að hafna hugmyndafræðinni að miklu leyti viljir þú hafa rödd í umræðunni. Þetta þrengir rýmið fyrir frjálsa skoðanamyndun og gerir málefnalega gagnrýni erfiðari en hún ætti að vera í frjálslyndu samfélagi.

—

Halda má þessari umræðu lengi áfram. Mikilvægt er þó að halda því til haga að flestir þeir sem tala fyrir regnbogafánanum eru ekki að tala fyrir öllu því sem hér hefur verið nefnt. Eðlilega hefur fólk mismunandi skilning á hugmyndum og táknum. Ég leyfi mér að gefa mér að flestir sem tala fyrir regnbogafánanum eru í raun einfaldlega að tala fyrir umburðarlyndi og kærleika. Í augum fjölda fólks hefur fáninn hins vegar tekið að tengjast mun fleiru en því. Því er óviðeigandi að taka afmarkaðan og almennt óumdeildan hluta hugmyndafræðinnar og ásaka þá sem hafna hugmyndafræðinni í heild um að hafna þessum tiltekna hluta.

Við viljum gott sem öll umburðarlynt og kærleiksríkt samfélag þar sem fólk fær að vera það sjálft. Hugmyndafræðilegt umburðarlyndi og virðing við skoðana- og málfrelsi meðal almennings er forsenda slíks samfélags. Að tileinka sér forsendu frjálslyndis - þ.e. að breytni annarra sé á grundvelli heilinda og hafi sem markmið farsæld samfélagsins, jafnvel þó þau dragi aðrar ályktanir en maður sjálfur um það hvernig nálgast skal slíka farsæld - er ekki auðvelt. Það er áskorun sem hvert okkar sem viljum búa í frjálslyndu samfélagi þurfum að kljást við á hverjum degi.

Höfundur er tölvunarfræðingur, með B.S. í sálfræði og talsmaður frjálslyndis.

[1] https://www.britannica.com/summary/sex

[2] https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/18-introduction

[3] 1. Parker GA. The origin and maintenance of two sexes (anisogamy), and their gamete sizes by gamete competition. In: Togashi T, Cox PA, eds. The Evolution of Anisogamy: A Fundamental Phenomenon Underlying Sexual Selection. Cambridge University Press; 2011:17-74.

[4] Þó ber að nefna þessu tengt að líkami u.þ.b. 0,018% fólks er þess eðlis að litningakyn þess er ekki í samræmi við svipgerð kyns þess eða að svipgerðin er ekki flokkanleg sem annaðhvort karlkyns eða kvenkyns. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00224490209552139

[5] Kyn birtist okkur dagsdaglega á mörgum stigum (e. levels of analysis), en á félagslega stiginu er flokkunin of flókin til að ræða hér. Er áhugasömum bent á kenningu Ludwig Wittgenstein sem gengur undir nafninu “Family resemblance”: https://en.wikipedia.org/wiki/Family_resemblance

[6] https://www.medicinenet.com/what_are_the_72_other_genders/article.htm

[7] https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/04/14/trans_fangi_afplanadi_med_konum_a_sogni/

[8] https://spectator.com/article/why-are-men-still-in-womens-prisons/

[9] https://womeninsport.org/transgender-inclusion-womens-sport/

[10] https://movingtoinclusion.co.uk/wp-content/uploads/2023/07/Guidance-For-Transgender-Inclusion-In-Domestic-Sport-2021.pdf

[11] https://code-medical-ethics.ama-assn.org/chapters/consent-communication-decision-making

[12] https://www.oncolink.org/cancers/pediatric/resources/informed-consent-in-pediatric-patients

[13] Diekema, D. S., Mercurio, M. R., & Adam, M. B. (Eds.). (2011). Clinical Ethics in Pediatrics: A Case-Based Textbook. Cambridge: Cambridge University Press.

[14] https://www.youtube.com/watch?v=oUjugyKpQaU

[15] https://www.shutterstock.com/shutterstock/photos/2333615533/display_1500/stock-photo-cologne-germany-participants-of-abdl-adult-baby-and-diaper-lovers-at-the-cologne-2333615533.jpg

[16] https://www.shutterstock.com/shutterstock/photos/2333205727/display_1500/stock-photo-cologne-germany-participants-of-abdl-adult-baby-and-diaper-lovers-at-the-cologne-2333205727.jpg

[17] https://pbs.twimg.com/media/F1_hLvYakAAW9l6.jpg

[18] https://c8.alamy.com/comp/2R9EBYP/a-participant-dressed-in-a-furry-costume-walks-in-the-nyc-pride-march-on-sunday-june-25-2023-in-new-york-photo-by-charles-sykesinvisionap-2R9EBYP.jpg

[19] https://c8.alamy.com/comp/2RA734K/london-england-uk-1st-july-2023-furries-take-part-in-the-pride-in-london-parade-credit-image-vuk-valciczuma-press-wire-editorial-usage-only!-not-for-commercial-usage!-credit-zuma-press-incalamy-live-news-2RA734K.jpg