Frá þekkingu til verð­mæta – hvar slitna tengslin?

Þekking er forsenda framfara. Hlutfall háskólamenntaðra á vinnumarkaði hefur vaxið jafnt og þétt síðustu áratugi og kynslóðin sem nú kemur inn á vinnumarkaðinn er sú menntaðasta í sögu þjóðarinnar. Samt blasir við ákveðið misræmi: menntunin skilar sér ekki endilega að fullu í framleiðni og verðmætasköpun.

Þetta er ekki aðeins fræðileg athugasemd. Hún snertir beint lífskjör, framtíðarhagvöxt og það hvort samfélagið fái raunverulegan ábata af þeirri miklu fjárfestingu sem felst í menntun. Ný greining BHM sýnir að vandinn er ekki skortur á menntun, heldur veik tenging milli þekkingar og atvinnulífs.

Vöxtur sem byggir á fleiri höndum, ekki meiri verðmætum

Undanfarin ár hefur hagvöxtur á Íslandi að stórum hluta byggst á auknu vinnuframlagi – fleiri störfum fremur en aukinni verðmætasköpun á hverja vinnustund. Slíkur vöxtur getur skilað árangri til skamms tíma, en hann á sér skýr takmörk. Þegar atvinnuþátttaka er há, þjóðin eldist og vinnutími styttist, verður sífellt erfiðara að bæta lífskjör nema með aukinni framleiðni.

Þar kemur menntun inn – eða ætti að koma inn. Menntun á að gera vinnuaflið hæfara til að skapa meiri verðmæti, þróa nýjar lausnir og byggja upp fyrirtæki sem geta vaxið. Ef það gerist ekki, er ljóst að eitthvað í kerfinu er að bregðast.

Þekkingin skilar sér ekki í störfin og verðmætin

Greining BHM sýnir að Ísland stendur vel að vígi að mörgu leyti: menntunarstig er hátt, stafrænir innviðir eru öflugir og opinber stuðningur við nýsköpun er til staðar. Þrátt fyrir það skilar þekking og rannsóknarstarfsemi sér síður í nýjum vörum, fyrirtækjum og störfum en í samanburðarlöndum – ekki síst á Norðurlöndum.

Tengsl háskóla og atvinnulífs eru veik, hlutfall rannsakenda innan fyrirtækja er lægra en hjá samanburðarþjóðum og nýsköpun nær sjaldan að verða burðarás verðmætasköpunar. Afleiðingin er sú að keðjan frá menntun til verðmæta slitnar og þekkingin nýtist ekki til fulls. European innovation scoreboard og Global Innovation Index draga sömu ályktun.

Sama mynstur má greina hjá nýsköpunarfyrirtækjum. Samkvæmt skýrslunni Nýsköpunarlandið Ísland standa sprotafyrirtæki oft snemma frammi fyrir áskorunum í umhverfi sínu, einkum er þá um að ræða bil milli opinberra styrkja og markaðstengdrar fjárfestingar. Áskorunin felst síður í algjörum skorti á fjármagni en í skorti á samfellu og samhæfingu í stuðnings- og fjármögnunarkerfinu. Í kjölfarið ná færri hugmyndir að vaxa upp í starfsemi sem skilar sér í sérfræðistörfum og breiðum framleiðnivexti.Þetta hefur einnig áhrif á menntaval. Hlutfall útskrifta í STEM-greinum (vísindi, tækni, verkfræði og stærðfræði) er lægra á Íslandi en í flestum samanburðarlöndum, á meðan útskriftir í öðrum greinum eru hlutfallslega fleiri. Greining BHM undirstrikar að lausnin felist fyrst og fremst í réttu hvatakerfi: störfum sem borga sig, skýrri tengingu menntunar og launa og atvinnulífi sem kallar raunverulega eftir sérhæfðri þekkingu.

Launastefna og vinnumarkaðsumhverfi skipta þar máli. Ef ábati langrar menntunar veikist, dofnar hvati til sérhæfingar – og þá veikjast forsendur framleiðniaukningar til lengri tíma.

Hvað þarf að gera?

Niðurstaðan er skýr: stilla þarf hagkerfið betur til að nýta þekkingu. Það gerist ekki af sjálfu sér, það krefst markvissrar stefnu og virkrar samvinnu stjórnvalda og atvinnulífs um hvernig þekking á að verða að verðmætasköpun. Það felur meðal annars í sér:

• sterkari tengsl háskóla og atvinnulífs,
• fleiri rannsóknir og þróunarverkefni innan fyrirtækja,
• betri brú milli styrkja, fjárfestinga og vaxtar nýsköpunarfyrirtækja,
• og umhverfi sem leyfir afkastamestu fyrirtækjunum að vaxa og dafna.

Þetta er ekki ný hugsun. Í nýrri atvinnustefnu stjórnvalda er lögð áhersla á aukna framleiðni, verðmætasköpun, nýsköpun og betri nýtingu mannauðs. Greining BHM er gagnleg að því leyti að hún sýnir hvar hættan liggur: ef markmiðin ná ekki að breytast í raunverulegar tengingar í framkvæmd, verður árangurinn takmarkaður.

Menntun hefur verið lykilforsenda framfara. Spurningin sem við þurfum að svara í sameiningu er hvernig tryggja megi að hún umbreytist í verðmætasköpun og raunverulegan efnahagslegan ábata fyrir samfélagið.

Höfundue er formaður BHM.