Heil­brigðis­kerfið tekur á móti börnunum

Þegar barn verður fyrir ofbeldi skiptir máli hvernig heilbrigðiskerfið bregst við. Hvort sem um er að ræða líkamlegt ofbeldi, kynferðisofbeldi eða vanrækslu þurfa viðbrögðin að vera skýr, samhæfð og aðgengileg – hvar sem barnið býr á landinu.

Innan aðgerðaáætlunar stjórnvalda gegn ofbeldi meðal og gegn börnum 2025-2026 eru nokkrar lykilaðgerðir sem snúa beint að heilbrigðiskerfinu. Tvær þeirra skera sig sérstaklega úr: skimun eftir ofbeldi í grunnskólum og stofnun sérhæfðrar ofbeldismóttöku á Landspítala.

Í janúar 2025 skipaði heilbrigðisráðuneytið vinnuhóp skólahjúkrunarfræðinga sem falið var að móta samræmt verklag um skimun. Hópurinn skilaði skýrslu í júní sama ár þar sem lagðar voru til sex megintillögur, meðal annars formleg skimun eftir ofbeldi í 1., 4., 7. og 9. bekk og skimun í meðgöngu-, ung- og smábarnavernd. Einnig var lagt til að stofnað yrði miðlægt áfallateymi sem gæti gripið inn í um leið og grunur um ofbeldi vaknar. Könnun meðal skólahjúkrunarfræðinga sýndi að um 70% þeirra höfðu átt samtal við barn um ofbeldi á síðustu 12 mánuðum, en margir töldu sig skorta betri þekkingu á samtalstækni og skýrara ferli um næstu skref.

Þróunarverkefni um skimunina hófst í mars hjá Heilbrigðisstofnun Suðurlands, Heilsugæslunni í Salahverfi og Heilbrigðisstofnun Vesturlands, í samstarfi við fimm grunnskóla og verið er að vinna úr fyrstu niðurstöðum. Reynslan af verkefninu mun leggja grunninn að innleiðingu á landsvísu. Samhliða hefur Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu útbúið fræðsluefni fyrir heilbrigðisstarfsfólk um rétt viðbrögð og verklag þegar grunur vaknar um ofbeldi. Unnið er að því að kynna fræðsluefnið og gera það aðgengilegt öllum heilbrigðisstofnunum landsins.

Landspítala hefur jafnframt verið falið að uppfæra og samræma verklag við móttöku barna sem eru þolendur ofbeldis. Markmiðið er að uppfært verklag verði komið í gæðaskjöl á öllum heilbrigðisstofnunum landsins og tryggi samræmt viðbragð óháð búsetu barnsins. Samhliða er unnið að því að skýra samskipti barnaverndar og heilbrigðiskerfisins um afdrif mála, svo ekkert barn detti á milli kerfa.

Börnunum sem greinast og þurfa sérhæfða þjónustu verður vísað til Bryndísarhlíðar, nýrrar ofbeldis- og áfallamiðstöðvar Landspítala. Móttakan verður staðsett í gamla Kennaraskólanum, við hlið Barnaspítala Hringsins og þar verða undir einu þaki ofbeldismóttaka barna, heimilisofbeldisteymi, áfallateymi fullorðinna og nýtt áfallateymi barna. Miðstöðin er stofnuð í samstarfi við Minningarsjóð í nafni Bryndísar Klöru og áætluð opnun er í febrúar 2027. Þegar er unnið að því að finna aðstöðu í húsnæði Barnaspítala Hringsins til að taka við tilvísunum þar til Bryndísarhlíð opnar formlega.

Með skimuninni verður hægt að grípa börn fyrr – og með ofbeldismóttökunni verður tryggt að þau fái viðeigandi þjónustu þegar á þarf að halda.

Ástþóra Kristinsdóttir, ljósmóðir og hjúkrunarfræðingur

María Rut Beck, verkefnastjóri Landspítala

Ingibjörg Thomsen Hreiðarsdóttir, sérfræðingur við heilbrigðisráðuneytið