Evrópa fyrir ís­lendinga

Umræðan um tengsl Íslands við Evrópusambandið verður gjarnan óskýr vegna þess að hún snýst meira um kerfi en fólk. Fyrir hvern einstakling skiptir meira máli hvað það kostar að búa hér og hversu fyrirsjáanlegt það er að reka hér heimili. Í gegnum Evrópska efnahagssvæðið hafa Íslendingar aðgang að vinnu og námi í Evrópu. Sá hluti er þegar til staðar. Spurningin snýst því ekki um frelsi til að fara, heldur um skilyrðin til að búa áfram á Íslandi.

Lífsbaráttan og efnahagur heimilanna ræðst af nokkrum einföldum hlutum svo sem kaupmætti launa, greiðslubyrði af húsnæðislánum, verðlagsbreytingum, orkukostnaði og kostnaði við grunnþjónustu. Gjaldmiðillinn hefur bein áhrif á þessi skilyrði. Þegar gengi veikist hækkar verð á innfluttum vörum og hráefni. Gjaldeyrisviðskipti bera álag og vextir eru hærri en á stærri myntsvæðum. Þetta safnast upp í daglegum útgjöldum hvers og eins.

Vaxtastigið vegur þungt fyrir hvern einstakling. Fyrir heimili með lán er það stærsti kostnaðarliðurinn. Hækkun vaxta skilar sér strax í hærri greiðslum. Ef verðbólga fylgir hækkar verðlag á sama tíma. Þessi samsetning hefur ítrekað gert fjárhag heimila á Íslandi óstöðugan. Á stærri myntsvæðum hefur þróunin verið önnur. Vextir hafa almennt verið lægri og sveiflur minni. Fyrir einstakling þýðir það meiri fyrirsjáanleika. Það er þó ekki áhættulaust. Í löndum eins og Grikkland og Ítalíu hefur skortur á eigin peningastefnu gert aðlögun hægari þegar vandamál koma upp. Kostnaður birtist þá frekar í atvinnuleysi og niðurskurði. Valið snýst því um mismunandi áhættu. Með eigin gjaldmiðli koma sveiflur hratt fram í vöxtum og verðlagi. Í sameiginlegu myntsvæði eru sveiflur minni en aðlögun getur tekið lengri tíma.

Samkeppni skiptir verulegu máli og hefur áhrif á allt verðlag. Fákeppni ríkir á smáum markaði þar sem fáir aðilar hafa gjarnan sterka stöðu og vilja þá halda henni umfram allt. Það getur haldið verði á vörum, þjónustu og vöxtum uppi. Evrópsku regluverki hefur í sumum tilvikum auðnast að lækka kostnað til einstaklinga með samræmingu reglna á milli landa. Dæmi um það er afnám reiki-gjalda á farsímanotkun innan Evrópu. Kostnaður vegna gjaldeyrisviðskipta og rafrænna viðskipta hefur einnig lengi verið í skoðun innan ESB. InforEuro kerfið birtir gengisskrár og stuðlar að samræmingu gjaldeyrisviðskipta milli landa og stefnt er að því að gera rafræn viðskipti hraðari, öruggari og ódýrari. Samkvæmt reglum Your Europe mega bankar innan ESB ekki rukka hærri gjöld fyrir greiðslur í evrum milli landa en innanlands, og kortagjöld og gjaldeyrisálögur eru takmarkaðar.

Stjórn auðlinda, orkumála og sjávarútvegs hefur áhrif á samkeppnishæfni hvers lands og þá hversu fýsilegt það er að búa á hverjum stað. Ef eignarhald auðlinda er á fárra höndum getur það valdið óstöðugleika og svæðisbundinni óvissu þar sem duttlungar eigandans ráða för.

Sjávarútvegurinn er einn af burðarásum íslensks efnahagslífs. Ef Ísland gengi í ESB myndi fiskveiðistjórnun breytast. Kvótakerfið yrði aðlagað sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins, þar sem aðgangur að miðunum er samræmdur og veiðiréttur úthlutaður milli ríkja. Ísland myndi þurfa að semja um sérstöðu sína sem strandríki með sjálfbærar veiðar og eigin mið. Það væri lykilatriði að tryggja áframhaldandi stjórn á auðlindinni.

Landbúnaðurinn breytist ekki í sjálfu sér. Grasið heldur áfram að vaxa, kýr eru í fjósi yfir veturinn og grænmeti sprettur á sumrin. Það sem breytist er umgjörðin. Ef Ísland gengi í ESB myndu tollar og innlendir styrkir víkja fyrir evrópsku kerfi sem umbunar fyrir búsetu, umhverfisvernd og sjálfbærni. Bændur myndu þurfa að laga sig að nýjum reglum, en landið sjálft og vinnan við það yrði áfram hin sama. Það er ekki spurning um hvort landbúnaðurinn lifir, heldur hvernig hann lifir.

Umhverfisvernd er ekki hindrun heldur tækifæri til að nýta styrkleika landsins og tryggja að hreint loft og vatn verði áfram sjálfsögð gæði. Reglur um losun, orkunýtingu og úrgang eru þegar teknar upp í gegnum EES-samninginn. Ísland nýtur forskots með hreinni orku og litlum iðnaði, en þarf samt að standa vörð um náttúruna og draga úr útblæstri frá samgöngum og sjávarútvegi.

Hver einstaklingur stendur frammi fyrir vali. Annars vegar um meiri stöðugleika og fyrirsjáanlegri kostnað við daglegt líf. Hins vegar um óbreytt ástand. Sjálfstæður gjaldmiðill býður upp á ákveðinn sveigjanleika til að bregðast hratt við áföllum en hefur þó ítrekað leitt til hækkandi vaxta, verðbólgu og kerfiskostnaðar sem almenningur ber að lokum. Þó að stjórn efnahagsmála virðist stundum tilviljunarkennd og verkfærin bitlaus má telja líklegt að þeir sem hafa hag af óbreyttu ástandi muni leggja mikið á sig til að verja óbreytt ástand.

Húsnæðislán og samkeppni á fjármálamarkaði snerta einstaklinga beint. Einstaklingar á Íslandi eiga í reynd fáa kosti þegar kemur að húsnæðislánum. Erlendir bankar bjóða almennt ekki slík lán hér á landi. Ástæðan er ekki eingöngu smæð markaðarins heldur einnig gjaldmiðillinn. Lán í íslenskum krónum fela í sér gengisáhættu fyrir erlenda lánveitendur, sem erfitt er að verja sig gegn. Óstöðugleiki gjaldmiðilsins eykur þessa áhættu og dregur úr áhuga þeirra á að starfa á markaðnum. Afleiðingin er sú að einstaklingar sækja nær alfarið til innlendra banka. Samkeppnin er því takmörkuð og það birtist í vaxtakjörum, þjónustugjöldum og færri valkostum. Fyrir lántakann þýðir þetta að hann semur ekki við opinn markað heldur innan kerfis þar sem fáir ráða miklu.

Kostnaður við fjármálakerfið er því að stórum hluta fluttur yfir á heimilin. Það kann að vera dýrara að reka banka í litlu og sveiflukenndu hagkerfi, en fyrir einstakling skiptir uppruni kostnaðarins minna máli en niðurstaðan: hærri vextir og hærri greiðslubyrði.

Landfræðileg mörk bankaviðskipta eru tæknilega séð óþörf. Greiðslur, lán og þjónusta fara að mestu fram rafrænt. Einstaklingar gætu því í prinsippinu leitað til banka hvar sem er í Evrópu. Það sem stendur í vegi fyrir því er fyrst og fremst gjaldmiðillinn og sú áhætta sem honum fylgir. Ef sami gjaldmiðill væri notaður hér og á evrusvæðinu myndi þessi hindrun minnka verulega. Erlendir bankar gætu þá veitt lán án þess að taka á sig gengisáhættu. Fyrir einstakling myndi það þýða aukna samkeppni, fleiri valkosti og líklega lægri fjármagnskostnað. Það er þó ekki sjálfgefið að slík breyting leiði til mikillar samkeppni. Bankar meta áfram áhættu út frá fasteignamarkaði, tekjum og efnahagsaðstæðum í hverju landi.

Markaðssvæðið okkar er lítið en stærðin er í sjálfu sér afstæð. Bankar lána ekki til landa heldur til einstaklinga, heimila og fyrirtækja. Mat þeirra byggir á greiðslugetu, stöðugleika tekna og fyrirsjáanleika í efnahagsumhverfi. Í þeim skilningi er einstaklingur á Íslandi ekki í grundvallaratriðum frábrugðinn einstaklingi annars staðar í Evrópu. Það sem aðgreinir er umgjörðin sem hann býr við. Ef hún er sveiflukennd, með óstöðugum gjaldmiðli og breytilegu verðlagi, eykst áhættumat lánveitenda. Það getur dregið úr samkeppni og hækkað fjármagnskostnað.

Hærri vextir og óstöðugleiki veikja stöðu lántaka. Takmörkuð samkeppni heldur kostnaði háum. Þetta er hringrás sem erfitt er að rjúfa án breytinga á umgjörðinni. Fyrir einstakling snýst þetta því um samspil. Lífskjör, fjármagnskostnaður og aðgangur að lánsfé mótast hvert af öðru. Í stöðugu efnahagsumhverfi er líklegra að fleiri aðilar veiti þjónustu yfir landamæri. Það þýðir ekki að markaðurinn verði alþjóðlegur á einni nóttu, en hindranir minnka.

Evran býður meiri stöðugleika en minni sveigjanleika í hagstjórn. Fyrir einstakling er myndin önnur. Með sameiginlegum gjaldmiðli opnast aðgangur að stærri fjármagnsmarkaði. Þá er hver og einn ekki lengur bundinn við fáa innlenda lánveitendur eins og nú er.

Sveigjanleiki krónunnar er er nýttur sem hagstjórnartæki á erfiðum tímum. Spurning hvort sá sveigjanleiki er dýru verði keyptur. Verja þarf krónuna gegn gengissveiflum með tugmilljarða gjaldeyrisforða. Til að verja gengi og draga úr verðbólgu þarf að halda stýrivöxtum hærri en á stærri myntsvæðum. Þetta hefur bein áhrif á fjármagnskostnað heimila og fyrirtækja. Óbeinn kostnaður felst í gengissveiflum, óvissu og fákeppni.

Evran býður meiri sveigjanleika fyrir einstaklinga. Fyrir einstaklinga er það raunverulegur sveigjanleiki að hafa aðgang að stærri lánamarkaði og öðrum vaxtakjörum. Það kann að vera lausn frá aldagömlu oki fákeppninnar.

Ferðafrelsi innan evrópu er eitthvað sem við höfum vanist og teljum sjálfsagt. Frelsi til að ferðast, búa, starfa og aðhafast yfir landamæri án hindrana er ekki einungis til þæginda. Það mótar líf, tækifæri og sjálfsmynd fólks. Bretar sem og aðrir utan ESB, mega dvelja í 90 daga á hverjum 180 dögum innan Schengen svæðisins. Skerðingu á frelsi fyrir einstaklinga fylgja ýmis óþægindi svo sem eftirlit, bæði vegabréfaeftirlit og rafrænt eftirlit. Íslendingar njóta ferðafrelsis, atvinnufrelsis og aðgangs að sameiginlegum markaði Evrópu í gegn um EES-samninginn án þess að vera formlega í ESB. EES samningurinn byggir á pólitískri jafnvægislist og samkomulagi sem getur verið viðkvæmt fyrir breytingum og þarf stöðugt að endurnýja og verja.

Hræðsluáróður er stundum eitt beittasta vopnið og þrælsóttinn þá virkjaður eins og auðlind sem aldrei þverr. Elskið friðinn og strjúkið kviðinn.

Höfundur er hugbúnaðarverkfræðingur.