„Brýn nauðsyn“ geti kallað á rof þagnar­skyldu heil­brigðis­starfs­fólks

Þagnarskylda heilbrigðisstarfsfólks hefur verið til mikillar umræðu meðal lækna og annars heilbrigðisstarfsfólks og sérstaklega eftir að dómur yfir Margréti Höllu Löf féll í desember. Hún var sakfelld fyrir að hafa drepið föður sinn og fyrir stórfellda og sérstaklega hættulega líkamsárás gegn móður sinni. Dómi hefur verið áfrýjað. 

Báðir foreldrar hennar höfðu fyrir þessa árás oft leitað til lækna, sem margir höfðu áhyggjur af ofbeldinu sem þau voru beitt. Foreldrar hennar vildu þó ekki að málið yrði tilkynnt eða leitað til lögreglu og kom fram í dómi að þau óttuðust viðbrögð dóttur sinnar og annarra.

Formaður Læknafélagsins hefur kallað eftir því að þagnarskylduákvæðið sé skýrt frekar og heilbrigðisráðherra sagði í desember að hún ætlaði að skoða það og skýra það. Afstaða Landspítalans í þessu er eigi heilbrigðisstarfsmenn erfitt með að túlka ákvæði laga um þagnarskyldu með réttum hætti sé tilefni til að skýra það frekar. 

Í grein sinni bendir Gunnar á að heilbrigðisstarfsmenn séu oft fyrstu og jafnvel einu fagaðilarnir sem komast í tæri við þolendur heimilisofbeldis skömmu eftir að ofbeldi hefur átt sér stað. Í trúnaðarsamtali komi oft fram upplýsingar um áverka og annað sem skipti máli til að tryggja öryggi hans.  

Til ársins 2023, þegar löggjöf um heilbrigðisstarfsfólk var endurskoðuð, hafi ríkt óvissa um það innan heilbrigðiskerfisins hvernig ætti að meðhöndla slíkar upplýsingar og hvenær starfsfólk mætti rjúfa þagnarskyldu.

Markmiðið með breytingunum á lögunum hafi verið að eyða þessari óvissu og í nýjum lögum hafi því verið bætt við nýju ákvæði þar sem kom fram að heilbrigðisstarfsmanni væri heimilt, en ekki skylt, að tilkynna heimilisofbeldi til lögreglu en að skýr beiðni verði að liggja fyrir frá sjúklingi.

„Þessi breyting þýðir að heilbrigðisstarfsmaður þarf ekki lengur að velta því fyrir sér hvort samþykki sjúklings „dugi“ til að afhenda viðkvæmar upplýsingar úr sjúkraskrá til lögreglu í þessum tilgangi. Löggjafinn hefur tekið af allan vafa: ef sjúklingur biður um það, þá er það lögmætur hluti af starfi heilbrigðisstarfsmanns að aðstoða hann við að koma málinu í ferli hjá lögreglu,“ segir Gunnar í grein sinni.

Þar fer hann einnig yfir það hvers vegna þessi miðlun er nauðsynleg. Upplýsingar frá heilbrigðisstarfsfólki séu þannig ekki bara formsatriði heldur geti þær ráðið úrslitum um öryggi þolanda. Lögregla þurfi rökstuddan grun til að geta beitt úrræðum um nálgunarbann og brottvísun af heimili og þannig geti upplýsingar frá læknum og öðrum heilbrigðisstarfsfólki um áverka veitt lögreglu þann grundvöll.

Tenging kerfa nauðsynleg en flókið þegar sjúklingur hafnar

Gunnar segir þessa tengingu á milli kerfa nauðsynlega til að rjúfa ofbeldishringinn og bendir á að fjallað sé um það í bæði frumvarpi og nefndaráliti velferðarnefndar.

Hann segir hins vegar flóknustu stöðuna koma upp þegar sjúklingur vill ekki tilkynna ofbeldið en heilbrigðisstarfsmaður veit eða grunar að hann sé beittur ofbeldi. Sjúklingur hafni því að lögregla sé kölluð til eða jafnvel banni það. Hann segir að í þessum málum reyni á tvær reglur. Annars vegar sjálfsákvörðunarrétt sjúklingsins og svo neyðarrétt og skyldu heilbrigðisstarfsfólks til að bregðast við.

Meginreglan sé þannig að það eigi að virða vilja sjúklings en neyðarréttur segi samt að þagnarskylda gildi ekki ef „rökstudd ástæða sé til þess að rjúfa þagnarskyldu vegna brýnnar nauðsynjar“ eða ef „lög bjóða annað“. 

Inn í þetta komi svo 126. gr. almennra hegningarlaga þar sem lögð er skylda alla, þar með talið heilbrigðisstarfsmenn, til að gera það sem í  þeirra valdi stendur til að afstýra yfirvofandi alvarlegu broti, svo sem manndrápi eða stórfelldri líkamsárás.

„Ef heilbrigðisstarfsmaður telur sig hafa forsendur til að ætla eða hefur vitneskju um að slíkt sé í aðsigi og beinist gegn tilgreindum einstaklingi, þá víkur þagnarskyldan,“ segir Gunnar í grein sinni.

Hann kemur með dæmi: 

Ef sjúklingur kemur með áverka eftir líkamsárás sem er afstaðin og engin augljós hætta er á ferðum í framhaldinu gildir þagnarskyldan ef sjúklingur vill ekki kæra. Ef hins vegar aðstæður eru þannig að heilbrigðisstarfsmaður metur að líf sjúklings sé í yfirvofandi hættu fari hann heim (til dæmis vegna hótana um manndráp eða vegna stigmögnunar ofbeldis), þá ber starfsmanninum skylda til að grípa inn í til að vernda líf, óháð vilja sjúklings. Þetta er hið „brýna mat“ sem heilbrigðisstarfsmenn standa frammi fyrir.

Dómar MDE skipti máli

Í grein sinni nefnir Gunnar einnig dóma frá Mannréttindadómstóli Evrópu sem skipta máli við þetta mat. Hann vísar til tveggja dóma þar sem „jákvæðar skyldur“ ríkisins hafa verið undirstrikaðar og ítrekað að yfirvöld, þar með talið heilbrigðiskerfið, megi ekki eingöngu treysta á mat þolanda á hættu og að aðgerðaleysi sé brot. Þá er einnig í þessum dómum lögð áhersla á virkni verndarúrræða.

Niðurstaða Gunnars er því sú að heilbrigðisstarfsfólk eigi alltaf að spyrja og skrá ofbeldi, það séu sönnunargögn framtíðar. Þá eigi þau að leita eftir samþykki sjúklings, upplýsa hann um lögin og hvað þau segja og tilkynna ef leyfi fæst. Hafni sjúklingur aðstoð segir Gunnar að heilbrigðisstarfsfólk eigi að meta hvort „brýn nauðsyn“ sé til staðar og hvort lífi sjúklings eða heilsu hans sé ógnað. Sé svarið já víki þagnarskyldan.

„Nýju lögin eru ekki ætluð til að gera heilbrigðisstarfsmenn að lögreglumönnum, heldur til að opna dyr. Þau tryggja að þegar sjúklingur vill hjálp standi þagnarskyldan ekki í vegi fyrir því að lögregla fái þau gögn sem hún þarf til að geta veitt raunverulega vernd,“ segir Gunnar að lokum.

Greinina er hægt að lesa hér en fram kemur í Læknablaðinu að umfjöllunin byggi á lengri grein höfundar sem sé í rýniferli á öðrum vettvangi.