Neyðará­stand í mál­efnum aldraðra – hvar er for­gangs­röðunin?

Hver er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar?

Við munum flest enda ævina í einhvers konar búsetuúrræði fyrir eldra fólk – ef við verðum ekki farin fyrr af öðrum orsökum. Er einhver Íslendingur sem vill lenda í þeirri stöðu að heilsan bilar en ekkert hjúkrunarrými er laust?

Staðan í dag er einföld og alvarleg: það ríkir neyðarástand í búsetu-, vistunar- og hjúkrunarmálum eldri borgara á Íslandi.

Bráðamóttaka Landspítalans er yfirfull af fólki sem á að vera í langtímaumönnun annarsstaðar. Fólk bíður vikum og mánuðum saman eftir hjúkrunarrými. Það er ekki í önnur hús að venda. Þetta er ekki flókið skipulagsmál eða tímabundin sveifla – þetta er kerfislægur skortur. Ástandið er vanræksla og ekkert annað.

Húsnæðismarkaðurinn stíflast

Skorturinn snýst ekki aðeins um hjúkrunarrými. Það vantar:

• Húsnæði með þjónustu fyrir eldri borgara
• Smærri og aðgengilegri íbúðir fyrir fólk sem vill minnka við sig
• Úrræði sem brúa bilið milli heimilis og hjúkrunarheimilis

Afleiðingarnar eru keðjuverkandi. Stórar eignir standa illa nýttar, stundum mannlausar. Hús sem henta heilli fjölskyldu eru nýtt af einni manneskju. Viðhald situr á hakanum því eigendur ráða ekki lengur við það. Þetta hefur bein áhrif á húsnæðisframboð fyrir yngri kynslóðir.

Þetta var fyrirsjáanlegt. Félagsfræðingar bentu á þessa þróun fyrir áratugum. Fólk myndi lifa lengur. Hlutfall eldri borgara myndi hækka. Áhrifin á lífeyriskerfi, heilbrigðisþjónustu og húsnæðismarkað yrðu veruleg. Samt var ekki gripið nægilega til aðgerða.

Ísland þarf nú að vinna upp áratuga vanrækslu.

Þegar lög um almannavarnir eru lesin

Ef lesið er í gegnum lög um almannavarnir nr. 82/2008 blasir við skilgreining á neyðarástandi sem á óþægilega vel við stöðuna í málefnum aldraðra.

Þar er fjallað um aðstæður sem ógna lífi og heilsu almennings, krefjast samhæfðra aðgerða stjórnvalda og kalla á forgangsröðun fjármuna og mannafla.

Er skortur á hjúkrunarrýmum, sem leiðir til þess að veikt og aldrað fólk situr fast á bráðadeildum eða án viðeigandi umönnunar, ekki nákvæmlega slíkt ástand?

Við brugðumst rétt við þegar náttúruhamfarir skullu á í Grindavík. Þar var neyðarástand skilgreint, úrræði virkjuð og fjármunir forgangsraðaðir. Sama hugsun þarf að gilda þegar um er að ræða kerfisbundið neyðarástand í umönnun eldra fólks.

Forgangsröðun – hvað er raunverulegt neyðarástand?

Samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins. Borgarlína. Sundabraut. Brú yfir Fossvog. Stækkun flugstöðvar. Jarðgöng. Tvöföldun vega.

Allt eru þetta verkefni sem margir telja æskileg. En eru þau neyðarástand?

Það er erfitt að halda því fram.

Neyðarástandið blasir við í hjúkrunarrýmum, á bráðamóttöku og inni á heimilum eldri borgara sem komast ekki í viðeigandi úrræði. Þetta málefni á að vera efst á forgangslista – ekki neðst.

Virðing fyrir þeim sem halda kerfinu gangandi

Um leið og rætt er um lausnir þarf að hætta að tala niður þann erlenda mannauð sem sinnir umönnun víða um land. Fólk sem flytur hingað til að starfa í umönnun aldraðra heldur kerfinu gangandi. Þegar við getum ekki lengur hjálpað okkur sjálf, er það þetta fólk sem stendur vaktina.

Við eigum að sýna þessu fólki þakklæti.

Þetta snýst um okkur öll

Málefni aldraðra eru ekki jaðarmál. Þau snerta okkur öll – fyrr eða síðar. Þingmenn og stjórnmálafólk þurfa að tala um það sem raunverulega skiptir máli og forgangsraða í samræmi við það.

Þegar heilsan bilar skiptir engu máli hvort jarðgöng hafi verið tvöfölduð eða flugstöð stækkuð. Þá skiptir máli hvort hjúkrunarrými sé til staðar.

Það er sú forgangsröðun sem ég vil sjá. Og ég er ekki einn um það.

Höfundur er framhaldsskólakennari.