Er skyn­sam­legt að fækka þeim sem læra ís­lensku?

Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp til laga (mál 317, opinberir háskólar, breyting á lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008) er ætlað er að veita opinberum háskólum — Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Hólaskóla og Landbúnaðarháskóla Íslands — heimild til að innheimta skólagjöld af nemendum með ríkisfang utan Evrópska efnahagssvæðisins (EES). Lögin kveða á um að opinberir háskólar fái ekki fjárveitingu til að mennta nemendur með ríkisfang utan EES heldur þurfi nemendurnir að standa alfarið straum af þeim kostnaði sjálfir. Enda þótt nákvæm kostnaðargreining hafi ekki átt sér stað virðist ekki fjarlægt að ætla að skólagjöld fyrir þriggja ára nám í hugvísindum næmu á bilinu sex til sjö milljónum króna.

Íslensk fræði og íslenska sem annað mál

Í Háskóla Íslands er sérfræðiþekking á íslensku máli og bókmenntum, þýðingafræðum, og íslenskum miðaldafræðum og þar eru meðal annars stundaðar rannsóknir á máltileinkun íslensku. Þarna er Háskóli Íslands í forystuhlutverki; miðstöð íslenskra fræða í heiminum. Í Háskóla Íslands stunda hundruð nemenda nám í íslensku sem öðru máli og er um helmingur þessa hóps með ríkisfang utan Evrópska efnahagssvæðisins. Við blasir að gjaldtaka sem mæta ætti öllum útgjöldum við nám þessara nemenda myndi girða algjörlega fyrir möguleika þeirra á að læra íslensku við Háskóla Íslands. Þessir nemendur eru ekki færir um að greiða þær upphæðir sem boðaðar eru í frumvarpinu.

Nemendahópurinn

Í meginatriðum eru nemendur í íslensku sem öðru máli af tvennum toga:

(a) Annars vegar eru nemendur sem búa hér og starfa en hafa erlent ríkisfang. Meðal þessara nemenda eru, svo dæmi sé tekið, hjúkrunarfræðingar og sjúkraliðar á Landspítala. Þessir nemendur eru virkir í íslensku samfélagi og vilja vera það áfram eigi þeir þess kost. Þeir leggja drjúgan skerf til samfélagsins; við hvorki viljum né getum án þeirra verið.

(b) Hins vegar er hópur nemenda sem hingað eru komnir til þess eins að læra íslensku og kynnast íslenskri menningu. Nám þeirra hér byggir gjarna ofan á fyrra nám í tungumálum og bókmenntum við erlenda háskóla. Nám við Háskóla Íslands er því hluti af lengri alþjóðlegum námsferli og stærri mynd og hverfa sumir þessara nemenda aftur á braut og halda áfram námi sínu og störfum annars staðar. Þeir fara héðan ríkulega nestaðir af þekkingu á íslensku máli, bókmenntum og menningu og taka til við að breiða hana út á sinni heimaslóð.

Mannauður, þátttaka í lýðræðissamfélagi og sjálfsögð mannréttindi

Undanfarna áratugi hefur ítrekað verið vakin athygli á mikilvægi þess að auka aðgengi að kennslu í íslensku sem öðru máli, meðal annars í málstefnu íslenskra stjórnvalda, bæði 2008 (Íslenska til alls) og aftur 2021 (Íslensk málstefna 2021–2030). Til að tryggja jafnræði og jafnrétti í fjölmenningarsamfélagi á Íslandi þurfa nýir íbúar landsins að fá bæði hvatningu og tækifæri til að læra íslensku. Íslenska er undirstaða velgengni í samfélaginu á Íslandi og kunnátta í íslensku er forsenda þess að innflytjendur geti þroskað og nýtt til fulls hæfileika sína og þekkingu og tekið virkan þátt í lýðræðislegu nútímasamfélagi. Hér eru miklir hagsmunir í húfi: mannauður samfélagsins á Íslandi. Vart er það fyrirætlan íslenskra stjórnvalda að í samfélagi okkar verði til óvirkur jaðarhópur, sviptur lýðræðislegum rétti og sjálfsögðum mannréttindum vegna skorts á færni í íslensku.

Hver á að þýða Arnald, Yrsu, Jón Kalman og Auði Övu?

Íslenskt samfélag býr yfir ríkulegum menningararfi og kraftmikilli sköpun sem við erum hreykin af. Stoltið kemur ekki síst fram þegar íslenskur menningararfur og sköpunarmáttur nýtur athygli á erlendri grundu. Við erum lánsöm að njóta krafta og hæfileika góðra þýðenda (sjá til að mynda lista hjá Miðstöð íslenskra bókmennta) sem miðla á önnur mál bæði miðaldabókmenntum, Íslendingasögunum og Eddukvæðunum, tuttugustu aldar verkum Halldórs Kiljans Laxness eða nýjustu sögum Arnaldar Indriðasonar, Yrsu Sigurðardóttur, Jóns Kalmans Stefánssonar eða Auðar Övu Ólafsdóttur, svo aðeins fátt eitt sé tínt til. Þeir frábæru þýðendur sem þarna miðla íslenskri bókmenntasköpun með snjöllum þýðingum sínum á fjölda erlendra tungumála hafa nær allir hlotið menntun í Háskóla Íslands, í íslensku sem öðru máli, í þýðingafræði eða íslenskum miðaldafræðum. Erfitt er að trúa því að fyrir stjórnvöldum vaki að grafa undan þessu blómlega og mikilvæga menningarstarfi. Hver á þá að þýða Arnald, Yrsu, Jón Kalman og Auði Övu?

Er skynsamlegt að fækka þeim sem læra íslensku sem annað mál?

Ekki þarf að fara mörgum orðum um hvílíkt reiðarslag skólagjöld af þeirri gráðu sem lögð eru til í þessu frumvarpi yrði fyrir kennslu í íslensku sem öðru máli eða skyldum greinum er varða sérstaklega íslensk fræði og íslenska menningu. Nemendur þar eru ekki í færum til að greiða sex til sjö milljónir fyrir þriggja ára háskólanám. Þessi áform myndu, ef af yrði, höggva gríðarstórt skarð í þennan hóp. Vart er ætlandi að það sé sérstakt markmið íslenskra stjórnvalda að fækka þeim sem læra íslensku sem annað mál.

Fjárfestum í mannauði og menningu

Háskóli Íslands er í fararbroddi á heimsvísu í kennslu íslensku sem annars máls og rannsóknum á máltileinkun íslensku. Í stað þess að ætla sér að afla tekna af þeim nemendum sem þar stunda nám ættu íslensk stjórnvöld að fjárfesta í þessu starfi með því að undanskilja frá skólagjöldum ákveðinn fjölda nemenda á ári hverju í íslensku sem öðru máli, þýðingafræði og íslenskum miðaldafræðum. Allt eru þetta greinar sem enginn sinnir betur en Háskóli Íslands. Í húfi er mannauður okkar samfélags. Í húfi er miðlun íslenskrar menningar um veröld víða.

Höfundar sitja í málnefnd Háskóla Íslands.

Haraldur Bernharðsson, prófessor við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði, formaður

Guðrún Lárusdóttir, verkefnisstjóri á mannauðssviði sameiginlegrar stjórnsýslu

Hafsteinn Einarsson, dósent við Iðnaðarverkfræði-, vélaverkfræði- og tölvunarfræðideild á Verkfræði- og náttúruvísindasviði

Heimir Freyr Viðarsson, lektor við Deild faggreinakennslu á Menntavísindasviði

Ingólfur Vilhjálmur Gíslason, prófessor við Félagsfræði-, mannfræði- og þjóðfræðideild á Félagsvísindasviði

Kolbrún Friðriksdóttir, lektor við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði

Piergiorgio Consagra, fulltrúi nemenda

Þóra Másdóttir, dósent við Læknadeild á Heilbrigðisvísindasviði