Of­fita er ekki til­viljun – hún er kerfisvandi

Undanfarið hef ég setið með óþægilega hugsun. Umræða um offituvanda Íslendinga hefur verið áberandi í fjölmiðlum, ekki síst vegna þess að við höfum færst í efsta sæti meðal Norðurlanda. Það eitt og sér er alvarlegt. En það sem veldur mér mestum áhyggjum er hvernig lausnirnar eru settar fram.

Sífellt oftar virðist áherslan færast yfir á lyfjameðferð og önnur inngrip, fremur en að rýna í þær aðstæður sem liggja að baki vandanum. Það er út frá þessum vangaveltum sem þessi grein er skrifuð.

Erum við að ráðleggja vitlaust?

Algengt er að offita sé sett fram sem einstaklingsbundið vandamál sem eigi t.d. að mæta með lyfjameðferð eða skurðaðgerðum. Í raun er það þó gjarnan eina úrræðið sem blasir við fólki þegar það leitar sér hjálpar, enda eru aðrar leiðir sjaldnar í boði innan kerfisins. En ef það væri hin fullkomna lausn, hvers vegna erum við þá að taka fram úr öðrum Norðurlandaþjóðum? Umfang vandans bendir til þess að orsakanna sé ekki aðeins að leita hjá einstaklingnum, heldur í þeim aðstæðum sem fólk býr við.

Sífellt fleiri vísbendingar benda til þess að stór hluti vandans tengist efnaskiptaójafnvægi, þar sem lifrin gegnir lykilhlutverki. Lifrin stýrir blóðsykri, fituefnaskiptum og hormónajafnvægi, og þegar hún verður ofhlaðin – meðal annars vegna langvarandi streitu, óreglulegra máltíða og unnins, næringarsnauðs matar – safnast fita í lifrina.

Fitulifur er orðin ein algengasta efnaskiptaröskun samtímans, ekki aðeins hjá fullorðnum heldur einnig hjá börnum. Þetta er ekki afleiðing skorts á ábyrgð einstaklingsins, heldur eðlilegt viðbragð líkamans við umhverfi og aðstæðum sem kerfisbundið ýta undir efnaskiptaójafnvægi. Því er eðlilegt að velta upp þeirri spurningu hvort að það sé verið að ráðleggja vitlaust ?

Þegar kerfið ýtir undir vandann

Hvað ef heilbrigðiskerfið sjálft er orðið hluti af vandanum? Þrátt fyrir aukna þjónustu og vaxandi kostnað beinast úrræðin enn oft að megrun, hitaeiningastjórnun og lyfjameðferð, fremur en að byggja upp raunverulega efnaskiptaheilsu. Á sama tíma byggir stór hluti daglegrar næringar barna og fullorðinna, í skólum, stofnunum og á vinnustöðum, á unnum matvælum sem ýta undir insúlínviðnám, fitusöfnun í lifur og orkuleysi – jafnvel hjá fólki sem fylgir opinberum ráðleggingum.

Í þessu samhengi er skiljanlegt að margir líti á lyfjameðferð sem eðlilega lausn. En lyf leysa ekki rót vandans ef kerfið heldur áfram að skapa sama ójafnvægið. Við verðum einnig að horfast í augu við að innan heilbrigðiskerfisins eru til staðar fjárhagslegir hvatar og tengsl við lyfjaiðnaðinn sem geta haft áhrif á hvaða lausnir fá mest vægi. Það er löglegt og skráð, en kallar engu að síður á gagnsæi og gagnrýna umræðu.

Þetta er ekki gagnrýni á einstaka lækna eða heilbrigðisstarfsfólk, heldur á kerfi sem umbunar frekar fyrir meðferð afleiðinga en fyrir raunverulegar forvarnir.

Börnin eru ekki vandamálið

Þegar sífellt fleiri börn greinast með efnaskiptavanda, þar á meðal fitulifur, getum við ekki lengur látið eins og um einstaklingsbundið vandamál sé að ræða. Börnin eru ekki vandamálið – kerfið er það.

Fitulifur hjá börnum er ekki sjúkdómur framtíðarinnar. Hún er afleiðing ákvarðana sem við tökum í dag um næringu, hreyfingu, forvarnir og forgangsröðun.

Lokaorð

Offita er ekki einfalt vandamál sem hægt er að leysa með lyfjameðferð eða skurðaðgerð einni saman. Ef markmiðið er að snúa við þróuninni þarf að færa áhersluna frá því að bregðast við afleiðingunum yfir í að breyta þeim aðstæðum sem skapa vandann.

Það þýðir meðal annars að:

• bæta næringargæði í skólamötuneytum og stofnunum,
• styðja markvisst við hreyfingu og íþróttaiðkun barna, óháð efnahag,
• og endurskoða hvata innan heilbrigðiskerfisins þannig að forvarnir, næring og lífsstílsstuðningur fái raunverulegt vægi.

Lyfjameðferð og aðgerðir geta átt rétt á sér í ákveðnum tilvikum, en án kerfisbreytinga munum við halda áfram að sjá sömu niðurstöður, ár eftir ár. Þegar efnaskiptavandi verður algengari en undantekningin, er ljóst að kerfið þarf að breytast – og ráðleggingarnar með.

Höfundur er næringarfræðingur.