Ferða­þjónustan er ekki vanda­málið – hún heldur hjólum landsins gangandi

Forsætisráðherra var gestur í Sprengisandi á liðnum sunnudegi þar sem hún lét að því liggja, með beinum og óbeinum hætti, að ferðaþjónustan væri ekki lengur sú atvinnugrein sem Íslendingar ættu að byggja framtíð sína á. Af orðræðu hennar mátti ráða að ferðaþjónustan væri nær eins konar samfélagsmein, haldið uppi með almannafé, og að réttara væri að beina kröftum þjóðarinnar að nýsköpun, lyfjaframleiðslu og hugbúnaði þar sem laun væru hærri og „alvöru verðmæti“ yrðu til.

Þessi tónn er ekki nýr. Hann endurspeglar viðhorf sem lengi hafa heyrst úr röðum Samfylkingarinnar. Það sem vekur athygli er hins vegar að þessi málflutningur er endurtekinn aftur og aftur þrátt fyrir að staðreyndirnar segi annað.

Ferðaþjónustan er ekki dragbítur á íslenskt efnahagslíf, heldur ein af meginstoðum þess. Þrátt fyrir að hluti starfa teljist almenn þjónustustörf eru meðallaun í greininni langt yfir lágmarkslaunum, og störfin eru fjölbreytt, sérhæfð og dreifð víða um landið. Þúsundir fjölskyldna byggja afkomu sína á ferðaþjónustu, ekki bara af hugsjón, heldur vegna þess að hún skapar raunveruleg verðmæti og raunverulegar tekjur.

Ferðaþjónustan er jafnframt stærsta atvinnugreinin í Reykjavík. Það er því nánast með ólíkindum að sá stjórnmálaflokkur sem hefur stýrt borginni áratugum saman skuli leggja sig fram um að gera lítið úr þeirri atvinnugrein sem heldur uppi stærstum hluta atvinnulífs borgarinnar. Á sama tíma er kallað eftir því að horfa til „annarra greina fyrir hámenntað fólk“ eins og ferðaþjónusta og nýsköpun geti ekki farið saman. Slík annaðhvort–eða hugsun er bæði gamaldags og hættuleg. Samhliða er óþarfi að fórna einni sterkustu tekjugrein þjóðarinnar.

Fullyrðingar um að ferðaþjónustan hafi hamlað vexti annarra atvinnugreina standast heldur enga skoðun. Þvert á móti hefur hún verið drifkraftur í vexti fjölda annarra greina: samgangna, byggingariðnaðar, verslunar, veitingareksturs, fjármála- og tækniþjónustu. Á landsbyggðinni er ferðaþjónustan víða forsenda byggðar og grunnþjónustu, hvort sem um ræðir verslanir, eldsneytisstöðvar, samgöngur eða veitingarekstur. Án ferðamanna væri þessi þjónusta víða einfaldlega ekki til staðar.

Þá stenst heldur ekki sú fullyrðing að ferðaþjónustan hafi sogað til sín erlent vinnuafl umfram aðrar atvinnugreinar. Tölur sýna að byggingariðnaður, ýmis iðnaðarstörf, umönnun og heilbrigðisþjónusta hafa til dæmis laðað að sér ekki síður og oft meira erlent vinnuafl en ferðaþjónustan.

Ferðaþjónustan hefur hins vegar gert eitt sem engar aðrar atvinnugreinar hafa gert í sama mæli: hún hefur fjölgað neytendum og þar með skattgreiðendum á Íslandi stórlega. Að meðaltali eru um 40.000 erlendir ferðamenn á landinu á hverjum degi allt árið sem samsvarar íbúafjölda í stóru sveitafélagi á íslenskan mælikvarða. Þetta fólk greiðir virðisaukaskatt, eldsneytisskatta, gistináttaskatt og fjölmörg önnur gjöld í gegnum daglega neyslu. Þetta eru rauntekjur sem renna beint í ríkissjóð, en teljast ekki alltaf með þegar stjórnvöld tala um „skattspor ferðaþjónustunnar“.

Ferðaþjónustan byggir á því sem Ísland á dýrmætast: náttúru, menningu, sögu og orðspori þjóðarinnar. Hún laðar að skattgreiðendur án þess að þeir fái aðgang að velferðarkerfi, heilbrigðisþjónustu eða innviðum til langs tíma. Ríkið innheimtir skattana, en ber aðeins takmarkaðan kostnað. Engin önnur atvinnugrein skilar slíkri samsetningu tekna með jafn litlum beinum skuldbindingum.

Þá má ekki gleyma grundvallarmun á ferðaþjónustu og mörgum þeim útflutningsgreinum sem forsætisráðherra virðist telja „betri kost“. Ferðaþjónustan er staðbundin. Hún fer ekki úr landi. Hægt er að loka verksmiðju. Hægt er að flytja hugbúnaðarteymi milli landa. Eignarhald á hátæknifyrirtækjum helst ekki endilega hérlendis. Það hefur sagan margoft sýnt, meðal annars á sviði lyfjaframleiðslu og matvælatækni. En ekki er hægt að flytja Gullfoss, Geysir, Jökulsárlón eða norðurljósin.

Að tala niður ferðaþjónustuna ber því ekki merki um framsýni, frekar um skammsýni. Hún er ekki fullkomin, hún þarfnast stöðugrar uppbyggingar og skynsamlegrar stýringar, en hún er og getur verið áfram ein sterkasta undirstaða íslensks efnahagslífs.

Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur.

Höfundur er fyrrverandi varaformaður Samtaka ferðaþjónustunnar.