Sögu­legur dagur á Al­þingi: Lýðræðisákvæði eða kjarn­orku­sprengja?

Þingfundur hófst klukkan tíu í morgun, en skömmu áður bárust fréttir af því að þingforsetinn Þórunn Sveinbjarnardóttir myndi hefja fund á því að ávarpa þingheim. Skömmu síðar bárust fréttastofu ábendingar um að þingmenn hefðu, nokkrum mínútum fyrir upphaf fundar, fengið skilaboðu um að ráðgert væri að atkvæðagreiðsla færi fram við upphaf þingfundar. 

Í ljósi þess hve lengi veiðigjaldafrumvarpið hefur verið til umræðu á þinginu, og þungra orða sem féllu í þinginu í gær, var talið líklegt að Þórunn myndi tilkynna um að 71. grein þingskaparlaganna yrði virkjuð, og tillaga hennar um að ljúka umræðum um málið yrði send í atkvæðagreiðslu án umræðu.

Í ávarpi sínu lýsti Þórunn því að þingmenn hefðu fengið rúman tíma til að ræða málin og hve alvarlega hún tæki stöðunni.

„Í því ljósi leggur forseti til, á grundvelli 2. málsgreinar 71. greinar þingskapa að umræðunni verði hætt. Verður tillagan nú borin umræðulaust undir atkvæði,“ sagði Þórunn. 

Í kjölfarið steig Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra í pontu og sagðist virða ákvörðun flokkssystur sinnar þingforsetans. 

„Alþingi verður að virka. Þingið verður að virka,“ sagði Kristrún. Mál séu leidd til lykta með lýðræðislegum atkvæðagreiðslum. Ástæða sé fyrir því að ákvæði 71. greinar sé sjaldan beitt, en einnig sé ástæða fyrir því að það sé í lögum.

„Ef svo væri ekki, þá hefði minnihlutinn neitunarvald á Alþingi. Minnihlutinn hefur ekki neitunarvald á Alþingi. Það var aldrei hugmyndin í stjórnskipun Íslands,“ sagði Kristrún.

„Guð minn góður, hvert erum við komin?“

Þessu næst kepptust þingmenn við að koma upp í pontu þingsins, og lýsa ýmist ánægju sinni eða forundran á þessu útspili þingforsetans. Hvort varð fyrir valinu fór alfarið eftir því hvort menn væru í stjórn eða ekki. 

Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði til að mynda um alvarleg tímamót í íslenskri stjórnmálasögu að ræða.

„Ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að nota úrræði sem á allra síst að nota í lýðræðisríki. Svokallað kjarnorkuákvæði 71. greinar þingskaparlaga,“ sagði Guðrún. Ákvæði 71. greinar hefur einmitt verið kallað þessu nafni í umræðum síðustu daga, þegar merkja mátti auknar líkur á því að ákvæðinu yrði beitt. 

Þeir þingmenn stjórnarandstöðunnar sem kvöddu sér hljóðs virtust að flestu leyti sammála. Beiting ákvæðisins markaði svartan blett á sögu Alþingis, dagurinn í dag væri dimmur og sorglegur og ríkisstjórnin beitti ákvæðinu því henni hefði mistekist að ná samningum við minnihlutann um þinglok, auk þess sem meirihlutinn væri með þessu að svipta minnihlutann málfrelsi sínu með valdi.

Þá bentu einhverjir á að nægur tími væri til að vinna veiðigjaldafrumvarpið „betur“, þar sem það ætti ekki að taka gildi fyrr en 1. nóvember. 

„Guð minn góður, hvert erum við komin?“ spurði Bryndís Haraldsdóttir, Sjálfstæðisflokki, til að mynda.

Taki neitunarvald minnihlutans úr sambandi

Fulltrúar meirihlutans litu beitingu ákvæðisins allt öðrum augum, og töldu einhverjir þeirra viðbrögð stjórnarandstöðunnar einkennast af frekju.

Guðmundur Ari Sigurjónsson, þingflokksformaður Samfylkingarinnar, sagði til að mynda að mikilvægt væri að málið, sem er það mest rædda á þingi síðan mælingar um slíkt hófust, fengi þinglega meðferð. Hann talaði um 71. greinina sem „lýðræðisákvæði þingskapa,“ sem standi ekki vörð um það að minnihlutinn hafi neitunarvald.

„Heldur einmitt, lýðræði í landinu.“

Sigmar Guðmundsson, þingflokksformaður Viðreisnar, tók í sama streng. Minnihlutinn hefði ekki neitunarvald, heldur væru ágreiningsmál á Alþingi Íslendinga útkljáð í atkvæðagreiðslu.

„Það er það sem er í uppsiglingu, og ég virði ákvörðun forseta heilshugar,“ sagði Sigmar.

Vísunartillögur minnihlutans stráfelldar

Umræður fram að atkvæðagreiðslunni stóðu í um klukkustund. Þegar atkvæðagreiðslan, sem fór fram með nafnakalli, hófst vildi fjöldi þingmanna gera grein fyrir atkvæðum sínum. Hér að neðan má sjá atkvæðagreiðsluna fara fram, og þingmenn gera grein fyrir atkvæðum sínum.

Fór svo að tillaga Þórunnar var samþykkt, með 34 atkvæðum meirihlutans gegn 20. Við tók klukkustundarlangt hlé sem sumir þingmenn hafa eflaust þurft á að halda til að anda í kviðinn, enda mikið hitamál sem hafði verið til umræðu. 

Að loknu hléi gengu þingmenn aftur inn í salinn og tóku til við að ræða málin áfram, en þegar hér komið sögu var komið að því að greiða atkvæði um veiðigjaldafrumvarpið sjálft. Fyrst lagði stjórnarandstaðan þó fram tvær dagskrártillögur. Önnur sneri að því að vísa málinu frá, en hin að því að málinu yrði vísað aftur til ríkisstjórnar. Báðar voru felldar.

Þá var loks komið að eiginlegri atkvæðagreiðslu um frumvarpið. Einhverjir þingmenn nýttu enn tækifærið til þess að koma upp í pontu og gera grein fyrir atkvæði sínu, en þeim virðist hafa verið orðið löngu ljóst í hvað stefndi. Málið yrði samþykkt af meirihlutanum og gengi síðan til þriðju umræðu og atvinnuveganefndar.

Sú varð raunin, en atvinnuveganefnd fundaði um málið klukkan fjögur í dag. Gestir á fundinum voru fulltrúar Byggðastofnunar og Samtaka sjávarútvegssveitarfélaga, en þeir hafa ekki áður komið fyrir nefndina við meðferð málsins.

Ráðgert er að málið verði svo tekið til þriðju umræðu á morgun, samkvæmt upplýsingum frá Sigurjóni Þórðarsyni, þingmanni flokks fólksins og formanni atvinnuveganefndar. Ekki liggur fyrir hversu langan tíma sú umræða kemur til með að taka, en ræðutími þingmanna er ekki ótakmarkaður í þriðju umræðu líkt og í annarri. Eftir þriðju umræðu fer málið til atkvæðagreiðslu.

Vöruðu við því að fordæmi yrði sett

Auk þess að hafa lýst óánægju sinni með ákvörðun þingforsetans vöruðu margir stjórnarandstöðuþingmenn við því að hún hefði skapað hættulegt fordæmi.

„Ég spyr, virðulegi forseti: Er búið að taka lýðræðið úr sambandi, og verður þetta núna venjan? Verður þetta notað á samsköttun hjóna, verður þetta notað til að koma okkur inn í Evrópusambandið? Hvað er næst? Kjarnorkuákvæðið, á eina litla skattahækkun,“ sagði Vilhjálmur Árnason, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, til að mynda.

Þá sagði Bergþór Ólason, þingflokksformaður Miðflokksins, að með því að samþykkja tillöguna hefði meirihlutinn breytt því hvernig Alþingi starfi. Málið verði þeim þingmönnum til ævarandi skammar.

„Og þegar þetta mál, jafn illa unnið og brogað og það er, lendir fyrir dómstólum, sem mun gerast við fyrstu álagningu á grundvelli þess sem hér á að keyra í gegn, þá verður skömm ykkar, sem þetta hafið gert, enn meiri. Hún verður rifjuð upp, það megið þið vita, virðulegu þingmenn.“

Að sama skapi sagði Guðlaugur Þór Þórðarson, Sjálfstæðisflokki, að hann gæti ekki tekið undir með ráðherrum sem flissuðu að varnaðarorðum hans í pontu.

„Það er enginn hlátur í huga þeirra sem átta sig á því hvaða afleiðingar þessi vinnubrögð hafa fyrir Alþingi Íslendinga,“ sagði Guðlaugur.

Ósagt skal látið hvort afleiðingar af beitingu ákvæðisins verði alvarlegar eða ekki, en ljóst er að áhrifin kunna að verða mikil. Hvort sem þau sjást í breytingum á þingskaparlögum, ósamvinnuþýði stjórnarandstöðunnar, tíðari beitingu ákvæðisins hjá meirihluta hvers tíma, eða breyttu vinnulagi minnihluta hvers tíma þegar kemur að málþófi framtíðarinnar.