Nýr ríkiskapítalismi Einar Benediktsson skrifar 1. mars 2012 06:00 Á fáum áratugum hafa ríkisfyrirtæki í Kína, Rússlandi og víðar vaxið svo ört að verða risar á heimsvísu. Spurt er hvort þetta boði nýjan ríkiskapítalisma í anda Lenins og að frjálshyggjan sé á undanhaldi? Mætti væntanlega byrja á þeirri byrjun, að arfleifð 20. aldarinnar var útbreiðsla um heimsbyggðina á túlkun Lenins á kenningum Marx; óhjákvæmileg framvinda sögunnar hefði sannast á byltingunni í Rússlandi. Þessi sögutúlkun verður trúaratriði byltingarsinna í anda Kommúnistaávarpsins. Þá mæla Lenin og síðar Stalin svo fyrir, að allar fórnir og útrýmingar eða „hreinsanir" á milljónum andstæðinga með járnhörðu einræði væru bæði réttlætanlegar og nauðsynlegar. Allar greinar atvinnulífsins voru að sjálfsögðu ríkisreknar en Sovétríkin voru óralangt á eftir kapítalismanum í framleiðni og vörugæðum. Undantekningin var vopnaframleiðsla. Aðeins yrði tímabundin töf á aðlögun að hinu nýja sæluríki, alræði öreiganna. Ekkert bólaði á því og íslenskir kommúnistar biðu að virtist þolinmóðir eftir því að að Eyjólfur hresstist, eins og sagt var. Í janúarlok 2012 var vikuritið The Economist helgað vaxandi ríkiskapítalisma, þjóðfélagsnýjung hins komandi heimshluta í framför (e. The Emerging World"s New Model). Vísað er til aðalfyrirmyndarinnar með eldrauðri forsíðumynd af Lenin. Það var í Singapore að þessi nýi ríkiskapítalismi heldur innreið sína og var algjör ríkisforsjá látin ráða. Singapore nær geypimiklum árangri í að fá til sín erlendar fjárfestingar. Þetta tekur forsetinn Deng Xiaoping Kínverjum til fyrirmyndar og hafin er innreið erlendra fyrirtækja til landsins og 1,3 milljarða Kínverja í heimsvæðinguna. Deng og eftirmaðurinn Jiang Zemin og þeirra kynslóð leiðandi manna höfðu menntast eða hlotið starfsþjálfun í iðnaðarrekstri í Sovétríkjunum. Þriðji þátturinn í þróun nýs ríkiskapítalisma kemur eftir hrun Sovétríkjanna og yfirgang oligarkanna svonefndu, flokksgæðinga sem sölsuðu undir sig hluta alls hagkerfis landsins. Pútín forseti stöðvar þá þróun og kemur iðngreinum undir ríkið eða eftirlit þess. Veldi þessa nýja kapítalisma má m.a. ráða af risavöxnum aðalbækistöðvum fyrirtækjanna í Beijing, Moskvu og Kúala Lúmpúr. Ríkisfyrirtæki eru í heildina næstum allt markaðsvirðið á kauphöllunum í Kína og Rússlandi og ráðstafa miklu af risavöxnum þróunar- og fjárfestingarsjóðum. Í Kína lýtur stjórnun á efnahagslífinu flokksvaldi, umfram það sem þekkist í öðrum ríkjum ríkiskapítalismans. Um það sér sérstök ríkisstofnun og deild í kommúnistaflokknum sem er til margvíslegra áhrifa. Áhersla hefur verið lögð á háa menntun og að forystumenn séu þar jafnokar erlendra keppinauta, enda hefur mikill fjöldi Kínverja sótt háskólanám í Evrópu og Bandaríkjunum. Kínversk stjórnvöld telja sig sýnilega standa í hörkubaráttu við vestræn ríki um hráefni, einkum olíu. Þeir leita m.a. til landa sem Vesturveldum hugnast ekki til samskipta, svo sem Súdan og eru þar 10.000 Kínverjar við störf. Þar sem annars staðar er um að ræða uppbyggingu iðnaðar og vissra grunnstoða efnahagslífsins með kínversku vinnuafli, sem ferðalangur sagði mér að ætti við um nýbyggingar hótela í Karíbahafi. Þá eru auðlindir norðurskautsins heillandi með mikið af öllum ónýttum olíuforða heims auk jarðgass. Alkunna er að norðausturhluti Íslands er ákjósanlegur fyrir hafnir sem þjóni nýrri siglingaleið sem og olíuiðnaði. Þann 23. febrúar kom fregn sem staðfestir að einmitt þarna geti risið smækkuð íslensk útgáfa af Stavanger eða Aberdeen í olíuumsvifum. Upplýst var að jarðlagsrannsóknir við Jan Mayen bendi til þess að olíu sé að finna einmitt á Drekasvæðinu sem Íslendingar eiga að hluta. Grímsstaðir á Fjöllum eru æskilegt bakland aðila ef þeir vilja troða sér að hugsanlegri auðlindanýtingu. Þá kynni að þurfa aðstöðu fyrir fjölmennt vinnulið, flugvöll og staðsetningu rannsókna fyrir norðurskautið. Varla ætti ekki að þurfa að ræða hverjir eru þjóðarhagsmunir varðandi eigu/leiguhald 300 ferkílómetra jarðnæðisins þarna, né ætti heldur að vera neinn árekstur aðila um þetta. Þá eru Noregur og Ísland í lykilstöðu fyrir miklar gámahafnir vegna nýrrar siglingaleiðar á norð-austur slóðinni um heimskautið. Landfræðileg staða Íslands vegna samgangna framtíðar kann að verða mikill þáttur í efnahagslegri framvindu okkar. Kæmi annað til en að hugsanleg ný gámahöfn yrði í íslenskri eigu eins og aðrar hafnir landsins? Svokallaður „öxull ríkiskapítalisma" nær vinsældum sem hugmyndafræði sem sér Bandaríkin dragast inn í skel, Evrópu stríðandi við innri erfiðleika og að ekki sé leiðandi hópur iðnríkja lengur G8-löndin heldur G20. Ríkiskapítalisminn verður aldrei fjöldahreyfing en til árekstra í samskiptum vegna stuðnings hins opinbera sem óstutt einkaframtak mætir. Það verður æ meira pólitískt vandamál að ríkisstuðningur Kínverja kosti Bandaríkin og Evrópu fjölda starfa. Mjög eru skoðanir skiptar um framtíð ríkiskapítalisma en vöxtur hans er ein aðalbreytingin á hagkerfi heimsins undanfarin ár. Er þetta alda framtíðarþróunar eða enn eitt dæmið um ríkisforræði sem mistekst? Hvernig geta ríkin séð eigin fyrirtækjum fyrir nægilegu eftirliti, forðað því að þau verði peningahít í lélegum rekstri eða tryggi tækniframfarir? Úttekt Economist færir rök til hins gagnstæða og telur að eftirlíkingar hvers kyns af vestrænni framleiðslu og lærdómur af rekstraraðferðum verði styrkur ríkiskapítalismans. Helsti dragbítur hans sé vöntun á athafnafrelsi við að vera armur hins opinbera og spilling. En barátta á 21. öld verði ekki á milli kapítalisma og sósíalisma, heldur á milli mismunandi útgáfa af kapítalisma. Kína verður í broddi fylkingar: landið er efnahagslegt ofurveldi – superpower- og á hraðri leið með að skáka Bandaríkjunum sem herveldi. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Einar Benediktsson Mest lesið Vindmyllufyrirtæki í áskrift hjá íslenskum almenningi Linda Jónsdóttir Skoðun Metnaðarfull markmið og stórir sigrar Halla Helgadóttir Skoðun Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir Skoðun Er sjálfbærni bara fyrir raungreinafólk? Saga Helgason Skoðun Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir Skoðun Hvers virði er vara ef hún er ekki seld? Jón Jósafat Björnsson Skoðun Ógnin sem við sjáum ekki – Hið falda tungumál ungu kynslóðarinnar á netinu Birgitta Þorsteinsdóttir Skoðun Icelandic Learning is a Gendered Health Issue Logan Lee Sigurðsson Skoðun Kynlíf veldur einhverfu: Opið bréf til Háskóla Íslands og fjölmiðla Guðlaug Svala Kristjánsdóttir,Margrét Oddný Leópoldsdóttir Skoðun Sjö mýtur um loftslagsbreytingar Kristinn Már Hilmarsson,Elva Rakel Jónsdóttir Skoðun Skoðun Skoðun Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir skrifar Skoðun Er sjálfbærni bara fyrir raungreinafólk? Saga Helgason skrifar Skoðun Börn í skjóli Kvennaathvarfsins Auður Magnúsdóttir skrifar Skoðun Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Nýr vettvangur samskipta? Guðrún Hrefna Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Nokkur atriði sem almennum borgara finnst að helst megi ekki ræða – eða mjög sjaldan Hjalti Þórðarson skrifar Skoðun Vilja Ísland í sambandsríki Hjörtur J. Guðmundsson skrifar Skoðun Blikkandi viðvörunarljós Ingveldur Anna Sigurðardóttir skrifar Skoðun „Evrópa er í hnignun“ – Er það samt? Lítum aðeins á söguna Guðni Freyr Öfjörð skrifar Skoðun Vindmyllufyrirtæki í áskrift hjá íslenskum almenningi Linda Jónsdóttir skrifar Skoðun Metnaðarfull markmið og stórir sigrar Halla Helgadóttir skrifar Skoðun Hvers virði er vara ef hún er ekki seld? Jón Jósafat Björnsson skrifar Skoðun Aulatal um að Evrópa sé veik og getulaus Ole Anton Bieltvedt skrifar Skoðun Ár vondra vinnubragða í Stúdentaráði HÍ Katla Ólafsdóttir,Mathias Bragi Ölvisson skrifar Skoðun Mannúð og hugrekki - gegn stríðsglæpum og þjóðarmorði Ólafur Ingólfsson skrifar Skoðun Framtíð menntunar – byggjum á trausti, ekki tortryggni Helga Kristín Kolbeins skrifar Skoðun Fé án hirðis Þorvaldur Lúðvík Sigurjónsson skrifar Skoðun Gæludýr geta dimmu í dagsljós breytt Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir skrifar Skoðun Myllan sem mala átti gull Andrés Kristjánsson skrifar Skoðun Sjö mýtur um loftslagsbreytingar Kristinn Már Hilmarsson,Elva Rakel Jónsdóttir skrifar Skoðun Pírati pissar í skóinn sinn Helgi Áss Grétarsson skrifar Skoðun Ógnin sem við sjáum ekki – Hið falda tungumál ungu kynslóðarinnar á netinu Birgitta Þorsteinsdóttir skrifar Skoðun Fáum presta aftur inn í skólana Rósa Guðbjartsdóttir skrifar Skoðun Rösk og reiðubúin fyrir landsbyggðina Hópur Röskvuliða skrifar Skoðun Icelandic Learning is a Gendered Health Issue Logan Lee Sigurðsson skrifar Skoðun Goðsögnin um UFS-sjóði sem róttækar „woke"- fjárfestingar Már Wolfgang Mixa skrifar Skoðun Framtíð Öskjuhlíðar Magnea Gná Jóhannsdóttir skrifar Skoðun Vanhæfur Sjálfstæðisflokkur Dóra Björt Guðjónsdóttir skrifar Skoðun Mælt fyrir miklum kjarabótum öryrkja og aldraðra Inga Sæland skrifar Skoðun Mannréttindabrot og stríðsglæpir Rússa í Úkraínu Erlingur Erlingsson skrifar Sjá meira
Á fáum áratugum hafa ríkisfyrirtæki í Kína, Rússlandi og víðar vaxið svo ört að verða risar á heimsvísu. Spurt er hvort þetta boði nýjan ríkiskapítalisma í anda Lenins og að frjálshyggjan sé á undanhaldi? Mætti væntanlega byrja á þeirri byrjun, að arfleifð 20. aldarinnar var útbreiðsla um heimsbyggðina á túlkun Lenins á kenningum Marx; óhjákvæmileg framvinda sögunnar hefði sannast á byltingunni í Rússlandi. Þessi sögutúlkun verður trúaratriði byltingarsinna í anda Kommúnistaávarpsins. Þá mæla Lenin og síðar Stalin svo fyrir, að allar fórnir og útrýmingar eða „hreinsanir" á milljónum andstæðinga með járnhörðu einræði væru bæði réttlætanlegar og nauðsynlegar. Allar greinar atvinnulífsins voru að sjálfsögðu ríkisreknar en Sovétríkin voru óralangt á eftir kapítalismanum í framleiðni og vörugæðum. Undantekningin var vopnaframleiðsla. Aðeins yrði tímabundin töf á aðlögun að hinu nýja sæluríki, alræði öreiganna. Ekkert bólaði á því og íslenskir kommúnistar biðu að virtist þolinmóðir eftir því að að Eyjólfur hresstist, eins og sagt var. Í janúarlok 2012 var vikuritið The Economist helgað vaxandi ríkiskapítalisma, þjóðfélagsnýjung hins komandi heimshluta í framför (e. The Emerging World"s New Model). Vísað er til aðalfyrirmyndarinnar með eldrauðri forsíðumynd af Lenin. Það var í Singapore að þessi nýi ríkiskapítalismi heldur innreið sína og var algjör ríkisforsjá látin ráða. Singapore nær geypimiklum árangri í að fá til sín erlendar fjárfestingar. Þetta tekur forsetinn Deng Xiaoping Kínverjum til fyrirmyndar og hafin er innreið erlendra fyrirtækja til landsins og 1,3 milljarða Kínverja í heimsvæðinguna. Deng og eftirmaðurinn Jiang Zemin og þeirra kynslóð leiðandi manna höfðu menntast eða hlotið starfsþjálfun í iðnaðarrekstri í Sovétríkjunum. Þriðji þátturinn í þróun nýs ríkiskapítalisma kemur eftir hrun Sovétríkjanna og yfirgang oligarkanna svonefndu, flokksgæðinga sem sölsuðu undir sig hluta alls hagkerfis landsins. Pútín forseti stöðvar þá þróun og kemur iðngreinum undir ríkið eða eftirlit þess. Veldi þessa nýja kapítalisma má m.a. ráða af risavöxnum aðalbækistöðvum fyrirtækjanna í Beijing, Moskvu og Kúala Lúmpúr. Ríkisfyrirtæki eru í heildina næstum allt markaðsvirðið á kauphöllunum í Kína og Rússlandi og ráðstafa miklu af risavöxnum þróunar- og fjárfestingarsjóðum. Í Kína lýtur stjórnun á efnahagslífinu flokksvaldi, umfram það sem þekkist í öðrum ríkjum ríkiskapítalismans. Um það sér sérstök ríkisstofnun og deild í kommúnistaflokknum sem er til margvíslegra áhrifa. Áhersla hefur verið lögð á háa menntun og að forystumenn séu þar jafnokar erlendra keppinauta, enda hefur mikill fjöldi Kínverja sótt háskólanám í Evrópu og Bandaríkjunum. Kínversk stjórnvöld telja sig sýnilega standa í hörkubaráttu við vestræn ríki um hráefni, einkum olíu. Þeir leita m.a. til landa sem Vesturveldum hugnast ekki til samskipta, svo sem Súdan og eru þar 10.000 Kínverjar við störf. Þar sem annars staðar er um að ræða uppbyggingu iðnaðar og vissra grunnstoða efnahagslífsins með kínversku vinnuafli, sem ferðalangur sagði mér að ætti við um nýbyggingar hótela í Karíbahafi. Þá eru auðlindir norðurskautsins heillandi með mikið af öllum ónýttum olíuforða heims auk jarðgass. Alkunna er að norðausturhluti Íslands er ákjósanlegur fyrir hafnir sem þjóni nýrri siglingaleið sem og olíuiðnaði. Þann 23. febrúar kom fregn sem staðfestir að einmitt þarna geti risið smækkuð íslensk útgáfa af Stavanger eða Aberdeen í olíuumsvifum. Upplýst var að jarðlagsrannsóknir við Jan Mayen bendi til þess að olíu sé að finna einmitt á Drekasvæðinu sem Íslendingar eiga að hluta. Grímsstaðir á Fjöllum eru æskilegt bakland aðila ef þeir vilja troða sér að hugsanlegri auðlindanýtingu. Þá kynni að þurfa aðstöðu fyrir fjölmennt vinnulið, flugvöll og staðsetningu rannsókna fyrir norðurskautið. Varla ætti ekki að þurfa að ræða hverjir eru þjóðarhagsmunir varðandi eigu/leiguhald 300 ferkílómetra jarðnæðisins þarna, né ætti heldur að vera neinn árekstur aðila um þetta. Þá eru Noregur og Ísland í lykilstöðu fyrir miklar gámahafnir vegna nýrrar siglingaleiðar á norð-austur slóðinni um heimskautið. Landfræðileg staða Íslands vegna samgangna framtíðar kann að verða mikill þáttur í efnahagslegri framvindu okkar. Kæmi annað til en að hugsanleg ný gámahöfn yrði í íslenskri eigu eins og aðrar hafnir landsins? Svokallaður „öxull ríkiskapítalisma" nær vinsældum sem hugmyndafræði sem sér Bandaríkin dragast inn í skel, Evrópu stríðandi við innri erfiðleika og að ekki sé leiðandi hópur iðnríkja lengur G8-löndin heldur G20. Ríkiskapítalisminn verður aldrei fjöldahreyfing en til árekstra í samskiptum vegna stuðnings hins opinbera sem óstutt einkaframtak mætir. Það verður æ meira pólitískt vandamál að ríkisstuðningur Kínverja kosti Bandaríkin og Evrópu fjölda starfa. Mjög eru skoðanir skiptar um framtíð ríkiskapítalisma en vöxtur hans er ein aðalbreytingin á hagkerfi heimsins undanfarin ár. Er þetta alda framtíðarþróunar eða enn eitt dæmið um ríkisforræði sem mistekst? Hvernig geta ríkin séð eigin fyrirtækjum fyrir nægilegu eftirliti, forðað því að þau verði peningahít í lélegum rekstri eða tryggi tækniframfarir? Úttekt Economist færir rök til hins gagnstæða og telur að eftirlíkingar hvers kyns af vestrænni framleiðslu og lærdómur af rekstraraðferðum verði styrkur ríkiskapítalismans. Helsti dragbítur hans sé vöntun á athafnafrelsi við að vera armur hins opinbera og spilling. En barátta á 21. öld verði ekki á milli kapítalisma og sósíalisma, heldur á milli mismunandi útgáfa af kapítalisma. Kína verður í broddi fylkingar: landið er efnahagslegt ofurveldi – superpower- og á hraðri leið með að skáka Bandaríkjunum sem herveldi.
Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir Skoðun
Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir Skoðun
Ógnin sem við sjáum ekki – Hið falda tungumál ungu kynslóðarinnar á netinu Birgitta Þorsteinsdóttir Skoðun
Kynlíf veldur einhverfu: Opið bréf til Háskóla Íslands og fjölmiðla Guðlaug Svala Kristjánsdóttir,Margrét Oddný Leópoldsdóttir Skoðun
Skoðun Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir skrifar
Skoðun Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir skrifar
Skoðun Nokkur atriði sem almennum borgara finnst að helst megi ekki ræða – eða mjög sjaldan Hjalti Þórðarson skrifar
Skoðun Ógnin sem við sjáum ekki – Hið falda tungumál ungu kynslóðarinnar á netinu Birgitta Þorsteinsdóttir skrifar
Börn, foreldrar og skólar í vanda: Hvernig eigum við að nálgast verkefnið? Margrét Sigmarsdóttir,Bergljót Gyða Guðmundsdóttir,Arndís Þorsteinsdóttir,Edda Vikar Guðmundsdóttir Skoðun
Skipta ekki öll börn jafn miklu máli? Greiðslur Reykjavíkurborgar fyrir nám barna utan sveitarfélags Hrönn Stefánsdóttir Skoðun
Ógnin sem við sjáum ekki – Hið falda tungumál ungu kynslóðarinnar á netinu Birgitta Þorsteinsdóttir Skoðun
Kynlíf veldur einhverfu: Opið bréf til Háskóla Íslands og fjölmiðla Guðlaug Svala Kristjánsdóttir,Margrét Oddný Leópoldsdóttir Skoðun