Banda­ríkin kjósa – en hver hefur eftir­lit með for­setanum?

Bandaríkjamenn ganga að kjörborðinu í dag, 3. nóvember. Þeir kjósa ekki forseta, heldur alla fulltrúadeild Bandaríkjaþings, 35 öldungadeildarþingmenn og þúsundir fulltrúa til embætta í fylkjunum.

Kosningarnar snúast vissulega um Donald Trump og frammistöðu hans á fyrri helmingi kjörtímabilsins. En þær snúast líka um nokkuð sem hefur fengið minni athygli utan Bandaríkjanna: hvort þingið muni aftur beita því valdi sem stjórnarskráin felur því og hvort kjósendur séu orðnir þreyttir á stjórnmálum þar sem mörkin milli opinberra hagsmuna og einkahagsmuna virðast sífellt óljósari.

Bandaríska stjórnkerfið hefur breyst verulega í framkvæmd, þótt stjórnarskráin sjálf hafi ekki breyst. Kosningarnar geta því haft áhrif á mun meira en hvaða flokkur fer með meirihluta á þingi næstu tvö árin.

Hvað varð um aðhald þingsins?

Fyrsta grein bandarísku stjórnarskrárinnar fjallar um löggjafarvaldið. Það er engin tilviljun. Stofnendur Bandaríkjanna vildu koma í veg fyrir að of mikil völd söfnuðust á eina hendi.

Þinginu var falið að setja lög, ákveða fjárveitingar og hafa eftirlit með framkvæmdavaldinu. Það fer jafnframt með mikilvægar heimildir á sviði utanríkis- og öryggismála. Forsetinn fékk víðtækt framkvæmdavald, en átti ekki að geta stjórnað án aðhalds frá öðrum valdastofnunum.

Á síðara kjörtímabili Trumps hefur reynt verulega á þetta fyrirkomulag.

Repúblikanar hafa meirihluta í báðum deildum þingsins og hafa að mestu stutt forsetann, jafnvel þegar hann hefur tekið ákvarðanir sem reynt hafa á hefðbundin mörk forsetavaldsins. Trump hefur nýtt forsetatilskipanir, neyðarheimildir og aðrar valdheimildir til að knýja fram stefnu sína. Þingið hefur á sama tíma sýnt takmarkaðan vilja til að beita sjálfstæðu eftirlits- og fjárveitingavaldi sínu.

Deilurnar um hernaðaraðgerðir Bandaríkjanna gegn Íran eru lýsandi dæmi.

Samkvæmt stjórnarskránni fer þingið með vald til að lýsa yfir stríði en forsetinn er æðsti yfirmaður hersins. Þessi verkaskipting hefur lengi verið umdeild og forsetar beggja flokka hafa beitt hervaldi án formlegrar stríðsyfirlýsingar.

Hernaðaraðgerðir Trumps gegn Íran hófust án sérstakrar fyrirframheimildar þingsins. Í september samþykkti fulltrúadeildin þó ályktun um að bandarískt herlið yrði kallað úr átökunum, með 220 atkvæðum gegn 204. Sjö þingmenn Repúblikana studdu ályktunina.

Hún batt ekki sjálfkrafa enda á hernaðinn en sýndi að þingmenn úr flokki forsetans eru ekki allir tilbúnir að fylgja honum í einu og öllu.

Hvers vegna hefur Trump þá getað gengið svona langt?

Svarið liggur að hluta í breytingunum sem orðið hafa á Repúblikanaflokknum. Trump hefur náð að gera flokkinn að miklu leyti háðan sjálfum sér. Þingmenn sem ganga gegn honum eiga á hættu að missa stuðning flokksmanna, og fá mótframboð í forvali fjármagnað af sjóðum forsetans.

Margir stuðningsmenn hans kusu hann einmitt vegna þess að þeir vildu forseta sem bryti gegn hefðunum í Washington. Þeir höfðu misst traust á stjórnmálastéttinni, alríkisstofnunum og því sem þeir töldu vera ráðandi hagsmunakerfi. Fyrir þessa kjósendur var vilji Trumps til að ögra stofnununum ekki endilega veikleiki, heldur hluti af aðdráttarafli hans.

En þingið er ekki eina valdastofnunin sem skiptir máli.

Hæstiréttur og aukið vald forsetans

Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur einnig átt verulegan þátt í að móta mörk forsetavaldsins á undanförnum árum.

Árið 2024 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu, með sex atkvæðum gegn þremur, að forsetar njóti algerrar friðhelgi gegn sakamálarannsókn og ákæru vegna athafna sem falla undir sérstakar stjórnarskrárbundnar valdheimildir þeirra. Þeir njóta jafnframt að minnsta kosti ákveðinnar friðhelgi vegna annarra opinberra embættisverka, en engrar slíkrar friðhelgi vegna persónulegra athafna.

Dómurinn var umdeildur. Meirihluti réttarins taldi friðhelgina nauðsynlega til að forsetar gætu sinnt störfum sínum án þess að eiga á hættu pólitískar sakamálarannsóknir síðar. Dómararnir þrír sem voru ósammála óttuðust hins vegar að niðurstaðan drægi verulega úr möguleikum til að draga forseta til ábyrgðar.

Á síðara kjörtímabili Trumps hefur önnur stjórnarskrárkenning fengið aukið vægi, svonefnd unitary executive theory, sem mætti kalla kenninguna um óskipt framkvæmdavald forsetans.

Kjarni hennar er að stjórnarskráin feli forsetanum framkvæmdavaldið og að hann verði því að hafa raunverulegt vald yfir þeim embættismönnum og stofnunum sem fara með það vald í hans nafni.

Þetta kann að hljóma eðlilega við fyrstu sýn. En ágreiningurinn snýst um hversu langt forsetinn megi ganga.

Bandaríkjaþing hefur um áratugaskeið komið á fót eftirlits- og stjórnsýslustofnunum sem njóta ákveðins sjálfstæðis gagnvart forsetanum. Hugmyndin var meðal annars að eftirlit með samkeppni, fjármálamörkuðum og réttindum launafólks ætti ekki að ráðast alfarið af pólitískum vilja þess sem sæti í Hvíta húsinu hverju sinni.

Í júní síðastliðnum felldi Hæstiréttur, með sex atkvæðum gegn þremur, úr gildi nær níutíu ára gamalt fordæmi um sjálfstæði slíkra stofnana. Í málinu Trump v. Slaughter komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að þingið gæti ekki takmarkað með þessum hætti heimild forsetans til að víkja fulltrúum bandaríska samkeppniseftirlitsins, Federal Trade Commission, úr embætti.

Meirihluti réttarins taldi að forsetinn yrði að geta stjórnað þeim sem færu með framkvæmdavald í hans nafni og borið pólitíska ábyrgð á störfum þeirra. Minnihlutinn taldi hins vegar að með þessu væri verið að veikja sjálfstæði stofnana sem þingið hefði sérstaklega ætlað að starfa í nokkurri fjarlægð frá daglegum stjórnmálum.

Dómurinn getur haft víðtækar afleiðingar fyrir aðrar alríkisstofnanir. Rétturinn hefur þó ekki gengið jafn langt í öllum málum. Sama dag staðfesti hann til dæmis sérstaka vernd sjálfstæðis bandaríska seðlabankans í máli sem varðaði tilraun Trumps til að víkja seðlabankastjóranum Lisu Cook úr embætti.

Hér er því ekki um að ræða að Hæstiréttur hafi einfaldlega veitt forsetanum ótakmarkað vald. En úrlausnir hans hafa breytt því hvernig stjórnarskráin er túlkuð og styrkt stöðu framkvæmdavaldsins á mikilvægum sviðum.

Þetta skiptir máli fyrir kosningarnar.

Þótt Demókratar nái meirihluta á þingi geta þeir ekki með einfaldri lagasetningu snúið við stjórnarskrártúlkun Hæstaréttar. Þeir geta beitt eftirlits- og fjárveitingavaldi sínu og reynt að setja nýjar reglur, en þurfa jafnframt að starfa innan þeirra marka sem rétturinn hefur dregið.

Þannig getur breytt túlkun stjórnarskrárinnar haft áhrif langt fram yfir kjörtímabil Trumps.

Hverju eru Bandaríkjamenn orðnir þreyttir á?

Árið 2024 lofaði Trump meðal annars að bæta efnahag heimilanna, tryggja landamærin, draga úr áhrifum hagsmunaaðila í Washington og binda enda á kostnaðarsöm erlend átök.

Nú, tveimur árum síðar, sýna skoðanakannanir að margir kjósendur eru ósáttir við árangurinn.

Í októberkönnun Pew Research Center sögðu 84% skráðra kjósenda efnahagsmálin mjög mikilvæg fyrir atkvæði sitt. Næst komu framtíð lýðræðisins, heilbrigðisþjónusta og menntamál. Utanríkismál töldu 57% mjög mikilvæg.

Það segir nokkuð um forgangsröðun kjósenda. Evrópa og hefðbundið forystuhlutverk Bandaríkjanna í alþjóðamálum eru ekki í brennidepli þessarar kosningabaráttu. Fólk hefur meiri áhyggjur af eigin afkomu, aðgangi að heilbrigðisþjónustu og því hvernig landinu er stjórnað.

Þessar tölur sanna þó ekki að áhugi Bandaríkjamanna á Evrópu hafi minnkað með tímanum. Þær sýna fyrst og fremst hvaða mál vega þyngst í kosningunum nú.

Stríðið gegn Íran hefur bæst við efnahagsáhyggjurnar, meðal annars vegna áhrifa þess á eldsneytisverð.

Í könnun Reuters/Ipsos sem lauk 2. nóvember mældist stuðningur við störf Trumps 32%. Óánægjan nær þó einnig til Demókrata. Margir kjósendur hafa litla trú á að stjórnmálaflokkarnir geti leyst þau vandamál sem þeir standa frammi fyrir.

Á síðustu vikum hefur annað mál fengið óvenju mikið vægi í kosningabaráttunni: spilling og hagsmunaárekstrar.

Spillingin er orðin kosningamál

Í könnun Washington Post, ABC News og Ipsos sögðust 66% aðspurðra telja að Trump notaði forsetaembættið til að auðga sjálfan sig. Hlutfallið hafði hækkað úr 56% frá fyrra ári. Meðal Repúblikana og óháðra kjósenda sem hallast að flokknum hafði hlutfallið sem var þessarar skoðunar hækkað úr 22% í 34%.

Umræðan hefur meðal annars beinst að viðskiptum Trump-fjölskyldunnar með rafmyntir, erlendum viðskiptatengslum og hugsanlegum fjárhagslegum hagsmunaárekstrum.

Ekki er allt sem er kallað spilling sannanlegt lögbrot. Það er mikilvægt að greina þar á milli. Trump og stuðningsmenn hans hafna mörgum ásakananna og benda á að ríkisstjórnin hafi sjálf beitt sér gegn sóun og svikum í opinberum rekstri.

En pólitíska spurningin snýst ekki eingöngu um hvort einstök mál leiði til sakfellingar. Hún snýst líka um hversu eðlilegt kjósendum þyki að forseti og fjölskylda hans stundi umfangsmikil viðskipti á sama tíma og hann tekur ákvarðanir sem geta haft áhrif á ábata þeirra.

Demókratar hafa á lokasprettinum tengt þessa umræðu við efnahagsáhyggjur almennings.

Samkvæmt rannsókn Brennan Center og Wesleyan Media Project hefur umfjöllun um siðferði og hagsmunaárekstra í sjónvarpsauglýsingum frambjóðenda ekki verið meiri í neinni kosningabaráttu síðan slíkar mælingar hófust árið 2012.

En spilling í bandarískum stjórnmálum er ekki nýtt fyrirbæri og hún er ekki bundin við annan flokkinn. Peningar hafa lengi haft mikil áhrif á kosningar og gagnrýni á hlutabréfaviðskipti þingmanna, fjármögnun kosningabaráttu og tengsl stjórnmálamanna við stórfyrirtæki hefur beinst að báðum flokkum.

Nýr þingmeirihluti leysir því ekki sjálfkrafa vandann.

Geta Demókratar sett Trump skorður?

Ef Demókratar ná meirihluta í fulltrúadeildinni geta þeir frá janúar 2027 tekið við forystu þingnefnda, kallað ráðherra og embættismenn fyrir, krafist gagna og hafið rannsóknir á ákvörðunum ríkisstjórnarinnar.

Þeir gætu meðal annars rannsakað fjárhagslega hagsmuni forsetans og fjölskyldu hans, framkvæmd fjárlaga, ákvarðanir um tollamál og heimildir til hernaðaraðgerða.

Nái þeir einnig meirihluta í öldungadeildinni styrkist staða þeirra enn frekar, meðal annars vegna þess að sú deild staðfestir embættisskipanir.

En það er mikill munur á því að rannsaka mál og því að geta breytt stefnu forsetans.

Trump heldur neitunarvaldi sínu gagnvart lagafrumvörpum og til að hnekkja því þarf tvo þriðju hluta atkvæða í báðum þingdeildum. Í öldungadeildinni þarf jafnframt yfirleitt stuðning 60 þingmanna til að ljúka umræðu um umdeild lagafrumvörp.

Forseti getur einnig staðið gegn kröfum þingsins um afhendingu gagna og borið ágreininginn undir dómstóla. Rannsóknir geta því tekið langan tíma án þess að þær leiði endilega til breytinga.

Þingið getur vissulega veitt forsetanum meira aðhald. En það getur ekki eitt og sér breytt öllum þeim valdheimildum sem Hæstiréttur hefur talið felast í stjórnarskránni.

Það er heldur engin trygging fyrir því að Demókratar muni sjálfir samþykkja umfangsmiklar umbætur á reglum um fjármögnun stjórnmála eða hagsmunaárekstra. Slíkar breytingar geta snert hagsmuni þingmanna beggja flokka.

Kosningarnar geta því breytt valdahlutföllunum verulega. Hvort það leiði til virkari eftirlitsstofnana og aukinnar ábyrgðar ráðamanna verður önnur saga.

Kosningarnar sem fá minni athygli

Í skugga baráttunnar um Bandaríkjaþing fara fram kosningar sem geta haft áhrif langt fram yfir kjörtímabil Trumps.

Í 36 fylkjum er kosið um ríkisstjóraembættið. Í 46 fylkjum er kosið um samtals 6.139 sæti á fylkisþingum, meira en 80% allra slíkra þingsæta í Bandaríkjunum.

Fylkin fara með víðtækt vald yfir menntamálum, heilbrigðisþjónustu, löggæslu og framkvæmd kosninga. Þau setja einnig mikilvægar reglur um kosningafyrirkomulag innan þeirra marka sem alríkislög og stjórnarskrá setja.

Báðir flokkar reyna að ná stjórn fylkja þar sem hinn flokkurinn hefur farið með völdin. Í nokkrum fylkjum getur breyttur meirihluti haft veruleg áhrif á löggjöf og stefnumörkun næstu árin.

Ríkisstjórar og fylkisþing geta einnig haft áhrif á kosningalöggjöf, kjördæmamörk og framkvæmd forsetakosninganna 2028. Í sumum fylkjum er jafnframt kosið um embætti sem hafa bein verkefni við yfirstjórn kosninga.

Þessar kosningar snúast því ekki aðeins um hver stjórnar Bandaríkjunum næstu tvö árin. Þær geta líka haft áhrif á þær reglur og stofnanir sem næstu forsetakosningar munu byggjast á.

Bandaríkin eftir Trump

Þótt athyglin beinist nú að Trump má ekki gleyma því að bandarískt samfélag hefur tekið miklum breytingum á síðustu áratugum.

Fólksflutningar innan Bandaríkjanna hafa breytt landinu verulega. Milljónir Bandaríkjamanna hafa flust frá norðaustur- og miðvesturríkjunum til suður- og vesturríkjanna. Texas, Flórída, Norður-Karólína og Georgía hafa vaxið hratt, ný atvinnusvæði orðið til og pólitískt vægi þessara ríkja aukist.

Þetta skiptir máli vegna þess að fjöldi þingsæta hvers ríkis í fulltrúadeildinni ræðst af íbúafjölda. Þegar fólk flytur milli ríkja færist pólitískt vægi smám saman til.

Samsetning þjóðarinnar hefur jafnframt breyst vegna innflytjenda og nýrra kynslóða Bandaríkjamanna af erlendum uppruna.

Samkvæmt Pew Research Center voru hvítir Bandaríkjamenn, sem ekki eru af rómönskum uppruna, 74% kosningabærra landsmanna árið 2006. Í ár er hlutfallið áætlað 61%. Á sama tíma hefur hlutfall kosningabærra Bandaríkjamanna af rómönskum uppruna aukist úr 9% í 16%, og hlutfall fólks af asískum uppruna úr 3% í 5%.

Þessar breytingar hafa ekki sjálfkrafa styrkt Demókrata. Í forsetakosningunum 2024 fékk Trump 48% atkvæða kjósenda af rómönskum uppruna, samanborið við 36% fjórum árum áður. Breytt kjörsókn átti stóran þátt í þeirri þróun.

Trump hefur náð að höfða til kjósenda sem áður voru ekki sjálfgefnir stuðningsmenn Repúblikanaflokksins og breytt flokknum verulega. Áherslan á frjáls viðskipti og hefðbundið forystuhlutverk Bandaríkjanna hefur að hluta vikið fyrir vernd innlends atvinnulífs, harðari stefnu í innflytjendamálum og kröfum um að bandamenn beri meiri ábyrgð á eigin vörnum.

En sumar þessara breytinga ná út fyrir Repúblikanaflokkinn. Joe Biden hélt til dæmis í stóran hluta þeirra tolla sem Trump I hafði lagt á kínverskar vörur og bætti sjálfur við nýjum viðskiptahindrunum.

Samkeppnin við Kína, vernd bandarískra starfa og áherslan á innlenda hagsmuni eiga sér stuðning meðal stjórnmálamanna beggja flokka. Fyrir Evrópu þýðir það að ekki er hægt að ganga að því vísu að hefðbundið forystuhlutverk Bandaríkjanna í álfunni njóti sama forgangs og áður.

Næsti forseti gæti tekið upp annan stjórnarstíl og lagt meiri áherslu á samstarf við bandamenn, án þess að hverfa aftur til fyrri stefnu í öllum málum.

En það sem mér finnst áhugaverðast við kosningarnar í dag er ekki aðeins hvort Repúblikanar haldi meirihlutanum á þinginu eða Demókratar nái honum.

Það er spurningin um hvers konar stjórnmálakerfi Bandaríkjamenn vilja hafa.

Undanfarin ár hafa sýnt hversu langt forseti getur gengið þegar flokkur hans er tilbúinn að fylgja honum og þær stofnanir sem eiga að veita aðhald beita ekki öllu valdi sínu. Á sama tíma hefur Hæstiréttur með úrlausnum sínum styrkt forsetavaldið á mikilvægum sviðum.

Nýr þingmeirihluti gæti breytt hluta þessa. Hann gæti líka reynst upptekinn af flokkapólitískum átökum án þess að leysa þann vanda sem kjósendur hafa áhyggjur af.

Hvorki spilling né vantraust á stjórnmálunum hverfur við það eitt að annar flokkurinn vinnur kosningar.

Bandaríska stjórnarskráin hefur staðið í nær 240 ár. Hún hefur lifað af borgarastyrjöld, efnahagskreppur, heimsstyrjaldir og alvarleg stjórnskipuleg átök.

En hún virkar ekki af sjálfu sér.

Hún skiptir valdinu milli stofnana. Hæstiréttur túlkar mörk þess valds og kjörnir fulltrúar ákveða hvernig þeir beita því.

Kosningarnar í dag geta breytt því hverjir fara með vald á Bandaríkjaþingi. Þær geta hins vegar ekki einar og sér tryggt að valdinu verði beitt með þeim hætti sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir.

Það er stærri spurning en hver vinnur kosningarnar.

Baldur Johnsen er stjórnandi og ráðgjafi með yfir 35 ára reynslu af alþjóðlegu atvinnulífi, einkum á sviði heilbrigðis- og upplýsingatækni. Hann er búsettur í Noregi en bjó áður og starfaði í Bandaríkjunum í rúman áratug.

---

Stjórnarskráin, Hæstiréttur og vald forsetans

Supreme Court of the United States (2024): Trump v. United States. Dómurinn frá 1. júlí 2024 um friðhelgi forseta vegna opinberra embættisverka.

Supreme Court of the United States (2026): Trump v. Slaughter. Dómurinn frá 29. júní 2026 um heimildir forsetans til að víkja fulltrúum sjálfstæðra alríkisstofnana úr embætti.

Congressional Research Service (2. júlí 2026): Trump v. Slaughter and the Future of For-Cause Removal Protections. Lögfræðileg greining á niðurstöðu dómsins, afnámi fordæmisins frá 1935 og hugsanlegum áhrifum á sjálfstæði annarra alríkisstofnana.

Supreme Court of the United States (2026): Trump v. Cook. Mál um heimildir forsetans gagnvart stjórn bandaríska seðlabankans. Úrlausnin frá 29. júní 2026 staðfesti sérstaka stöðu bankans og vernd gegn uppsögn án lögmætra ástæðna, án þess að leysa endanlega úr öllum ágreiningnum um brottvikningu Lisu Cook.

U.S. House of Representatives (15. september 2026): H. Con. Res. 93, atkvæðagreiðsla nr. 307. Opinber niðurstaða atkvæðagreiðslunnar um hernaðaraðgerðir gegn Íran, 220–204.

Kosningarnar, kjósendur og spillingarumræðan

Pew Research Center (8. október 2026): Economy Ranks as Top Issue in Midterms for All Voters. Könnun um forgangsröðun bandarískra kjósenda, meðal annars efnahagsmál, lýðræði og utanríkismál.

Reuters/Ipsos (2. nóvember 2026): Early November Survey. Nýjasta könnunin fyrir kosningarnar, meðal annars um stuðning við störf forsetans.

ABC News/Washington Post/Ipsos (október 2026). Könnun um viðhorf Bandaríkjamanna til fjárhagslegra hagsmuna Trumps og nýtingar forsetaembættisins.

Brennan Center for Justice og Wesleyan Media Project (30. október 2026): Ads Focusing on Corruption Surge in Midterms. Rannsókn á aukinni umfjöllun um spillingu, siðferði og fjármögnun stjórnmála í kosningaauglýsingum.

Pew Research Center (10. september 2026): The U.S. Electorate’s Changing Racial and Ethnic Makeup. Greining á breyttri samsetningu kosningabærra Bandaríkjamanna frá 2006 til 2026.

Pew Research Center (26. júní 2025): How Voting Patterns Changed in the 2024 Election. Greining á atkvæðagreiðslu og kjörsókn ólíkra hópa í forsetakosningunum 2024.

National Conference of State Legislatures (2026): NCSL State Elections 2026. Opinberar upplýsingar um kosningar til fylkisþinga, fjölda þingsæta og kosningar um breytingar á lögum fylkjanna.

U.S. Census Bureau (2026): U.S. Population Growth Slows. Tölur um fólksfjölgun í einstökum ríkjum, sérstaklega Texas, Flórída, Norður-Karólínu og Georgíu.