Spírallinn

Ég ætla að segja tvennt sem virðist stangast á, og standa við hvort tveggja.

Gervigreindin hefur aldrei verið betri. Hún talar, hugsar og vinnur verk, og verðið hefur hrunið. Ég veit það af eigin raun: ég byggði íslenska lausn á opnum líkönum án þess að skrifa sjálfur eina línu af kóða. Þetta er iðnbylting, ekki tískubóla í tækninni.

En peningahliðin á sömu sögu hefur sjaldan litið verr út. Byltingin er ekta. Reikningurinn er í hættu. Hvort tveggja er satt í einu.

Hugsum um risana eins og heimili

Til að sjá hvað er að gerast hjá bandarísku tæknirisunum þarf hvorki hagfræðipróf né excel. Það dugar að hugsa um þá eins og heimili sem er að byggja við húsið sitt. Fimm hlutir hafa breyst á heimilinu, og hver um sig kveikir rautt ljós.

Fyrsta ljósið: viðbyggingin er komin á yfirdrátt. Þangað til í fyrra borguðu risarnir framkvæmdirnar með eigin launum, af tekjunum sem streyma inn. Nú duga launin ekki lengur. Lántökur greinarinnar fóru yfir 200 milljarða dala í fyrra, og til að klára það sem búið er að lofa vantar upphæð sem jafngildir um fjörutíu íslenskum landsframleiðslum. Meira að segja Google-móðirin Alphabet, sem hefur alltaf átt fyrir öllu, eyddi í sumar meira en hún aflaði í fyrsta sinn í sögu félagsins og tvöfaldaði skuldir sínar á hálfu ári.

Annað ljósið: búðin lánar kúnnanum fyrir vörunni. Nvidia selur skóflurnar í gullgreftrinum, tölvuflögurnar sjálfar. Fyrirtækið hefur fjárfest allt að hundrað milljörðum dala í sínum stærsta viðskiptavini, OpenAI, sem notar peningana meðal annars til að kaupa flögur af Nvidia. Og í sumar var rætt um að Nvidia gengi í ábyrgð fyrir byggingarskuldum sama viðskiptavinar, upp á 250 milljarða. Skóflusalinn er farinn að skrifa upp á lánin hjá gullgrafaranum. Þegar sá sem selur lánar kaupandanum fyrir kaupunum veit enginn lengur hvað af sölunni er raunveruleg eftirspurn.

Þriðja ljósið: hluti af skuldunum er geymdur á öðru nafni. Stór hluti lánanna er falinn í hliðarfélögum sem sjást ekki í ársreikningum risanna, svona eins og heimili sem geymir hluta af yfirdrættinum á nafni sumarbústaðarins svo bókhaldið líti betur út. Alþjóðagreiðslubankinn, banki seðlabankanna, varar við þessu og orðar það þurrt: skuld hverfur ekki þótt hún fari úr augsýn. Hjá Meta einu er talið að nærri þrefalt meira sé falið en það sem sést.

Fjórða ljósið: veðið er bíll, ekki hús. Sum lánin eru tekin með tölvuflögurnar sjálfar að veði. En flögur eru eins og bílar, þær falla í verði með hverju ári og hverri nýrri kynslóð. Fyrstu afborganirnar féllu á gjalddaga í vetur, einmitt þegar veðið tók að rýrna.

Fimmta ljósið: lánveitendurnir eru farnir að ókyrrast. Kjörin harðna mánuð frá mánuði, fjórir bandarískir öldungadeildarþingmenn hafa krafist rannsóknar á skuldasöfnuninni og fyrsta málsóknin frá lánveitendum er þegar komin fram. Forstjórarnir vita þetta sjálfir. Zuckerberg segir að það væri afar óheppilegt að sólunda nokkur hundruð milljörðum. Altman viðurkennir að einhverjir fjárfestar muni tapa miklu.

Þetta hefur gerst áður

Sagan róar og hræðir í senn, því hún segir að iðnbylting og bóla séu systur. Járnbrautaæðið á nítjándu öld setti fjölda félaga á hausinn, en brautirnar stóðu eftir og byggðu nútímann. Um aldamótin 2000 lánaði símabúnaðarrisinn Nortel viðskiptavinum sínum fyrir kaupunum til að sýna vöxt. Þegar þeir gátu ekki borgað fór Nortel á hausinn. En ljósleiðararnir sem lagðir voru í æðinu lifðu, og urðu internetið okkar. Tæknin lifir bólurnar af. Reikningarnir gera það ekki alltaf.

Hin leiðin upp fjallið

Á meðan gengur önnur leið upp sama fjall, hófsama leiðin. Franska fyrirtækið Mistral stefnir í milljarð dala í tekjur á þessu ári fyrir brot af eyðslu risanna, og opnu líkönin frá Evrópu og Asíu skila frambærilegum gæðum á um tíunda hluta verðs. Þar er lykillinn fyrir okkur: opnar vigtir (open weights), líkön sem hver sem er má sækja og keyra á eigin vélum, skulda spíralnum ekkert.

Lítil þjóð þarf ekki að kaupa fjall á yfirdrætti. Hún þarf rafmagn, sem við eigum. Opin líkön, sem eru ókeypis. Og eigin vélar, sem kosta brot af fléttunum. Þannig byggði ég mína lausn, og hún skuldar engum neitt.

Niðurstaðan

Þess vegna held ég báðum fullyrðingunum til streitu. Byltingin er ekta og reikningurinn er í hættu. Þegar bólan hjaðnar, hægt eða hratt, stendur tæknin eftir eins og brautirnar og ljósleiðararnir. Bóla sannar ekki að tækni sé fölsk. Hún sannar að fjallið var keypt á röngu verði.

Byggjum á tækninni. Ekki á spíralnum.

Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.