Milljarða á­vinningur af evru – fyrir heimilin, fyrir­tækin, ríkið, sveitar­fé­lögin og þjóðina alla

Hvernig er hægt að mæla betur kostnað krónunnar?

Í þessari grein reyni ég að svara einfaldri spurningu: Hvað kostar það íslenskt hagkerfi að búa árum saman við 4-5% hærri raunvexti og meiri gengisáhættu og annan kostnað krónunnar en tíðkast innan evrusvæðisins? Hefðbundið þjóðhagslegt mat horfir fyrst og fremst á áhrifin á landsframleiðslu. Þá er skoðað hvernig hærri raunvextir, verðbólga og gengissveiflur geta dregið úr fjárfestingu, neyslu, framleiðni og hagvexti. En það er aðeins hluti myndarinnar.

Ég tel einnig nauðsynlegt að skoða beinan fjármálakostnað krónukerfisins. Þar koma meðal annars inn hærri vaxtagreiðslur heimila af lánum, fyrirtækja, ríkis og sveitarfélaga, dýrari endurfjármögnun, gengisáhætta, áhættuálag og hærri kostnaður við að fjármagna húsnæði, fyrirtæki og innviði. Hár fjármagnskostnaður hefur líka áhrif á verðlag, eignaverð, hlutabréf og fjárfestingar. Verkefni sem gætu verið arðbær við lægri vexti verða ekki að veruleika. Á móti þarf að taka tillit til þess að hærri vextir geta aukið tekjur sparifjáreigenda og eigenda skuldabréfa.

Heildarávinningur hagkerfisins – að losna við kostnað krónunnar og fá ávinning evrunnar

Niðurstaða greiningarinnar er að árlegur kostnaður sem tengja má við krónukerfið sé af stærðargráðunni 967–1.215 milljarðar króna, eða um 22–27% af landsframleiðslu. Mögulegur viðbótarávinningur af upptöku evru er metinn um 517–739 milljarðar króna, eða 12–16% af landsframleiðslu. Samanlögð stærðargráða kerfisáhrifanna verður þannig um 1.484–1.954 milljarðar króna á ári, eða um 33–43% af landsframleiðslu. Miðað við forsendur sjá nánar https://www.betrilifskjor.is/

Þetta þýðir ekki að landsframleiðsla myndi aukast um 33–43% á einu ári við upptöku evru. Um er að ræða víðara mat á fjármagnskostnaði, áhættu, eignavirði, fjárfestingum og áhrifum á efnahagsreikninga. En stærðargráðan sýnir hversu stór upphæðin er.

Til að setja fjárhæðina í samhengi samsvarar hún gróflega 20–30 þúsund íbúðum (á 60 millj. kr. hver), 30–40 stórum jarðgangaframkvæmdum (45–50 ma. kr. per. göng) eða 10–15 nýjum Landspítölumá hverju ári (130-150 ma. kr. per Landsspíta). Þetta eru einungis stærðargráðudæmi til að gera fjárhæðina skiljanlegri, enda getur kostnaður einstakra framkvæmda verið mjög mismunandi.

Mikill ávinningur ríkissjóðs að losna viðkostnað krónunnar og fá ávinning evrunnar

Fyrir A-hluta ríkissjóðs er niðurstaða matsins sú að mögulegur heildarávinningur með lægri fjármagnskostnaði og stöðugra gjaldmiðilsumhverfis á um 125–195 milljarða króna á ári. Þar af er kostnaður krónunnar metinn 99–138 milljarðar, en mögulegur viðbótarávinningur evrunnar 27–55 milljarðar króna.

Ef notað er mjög gróft kostnaðarmat til skýringar mætti einnig segja að einungis helmingur upphæðarinnar eða 85 milljarðar kr. (A-hluti ríkisins) gæti staðið undir: um 500–650 kílómetrum af vegum með olíumöl, eða um 300–400 kílómetrum af malbikuðum vegum sem væri stór hluti leiðarinnar frá Reykjavík til Akureyrar (eftir aðstæðum, breidd vegar, undirlagi og framkvæmdagerð), eða um 1.800 hjúkrunarrýmum, ef miðað er við 47 milljónir króna á hvert rými.

Mikill ávinningur heimilanna að losnað við kostnað krónunnar og að fá ávinning evrunnar

Áhrifin sjást einnig beint hjá heimilunum. Samkvæmt forsendum í þessari athugun (og þá er ekki bara reiknaður vaxtamunur) gæti heimili með 50 milljóna króna lán haft um 250 þúsund krónum meira til ráðstöfunar á mánuði, sem væri um 25% kaupmáttaraukning eða um 3 milljónum króna á ári, ef vaxtakjör færðust nær því sem tíðkast á evrusvæðinu. Þetta samsvara um 3 mánaða vinnu á ári og um 10 ára vinnu á 40 árum.

Ávinningur evrunnar er einnig fyrir skuldlaus heimili

Áhrifin ná líka til skuldlausra heimila en gert er ráð fyrir að kaupmáttur slíks heimilis myndi aukast um 10-20%. Fjármagnskostnaður fyrirtækja fer að hluta út í verðlag, hár byggingarkostnaður hefur áhrif á húsnæðisverð og leigu og hár fjármagnskostnaður hins opinbera dregur úr svigrúmi til þjónustu og fjárfestinga. Gjaldmiðilsmálið er því eitt stærsta hagsmunamál heimilanna.

Mikill ávinningur atvinnulífs, sveitarfélaga og bænda að losna við kostnað krónunnar og að fá ávinning evrunnar

Í þessum athugunum eru gerðar sviðsmyndir fyrir ólíkar atvinnugreinar. Mögulegur árlegur ávinningur er meðal annars metinn um 7–9% af veltu stórs hótels, 5–9% af veltu hjá stóru flugfélagi, 4–6% af veltu hjá stóru sjávarútvegsfyrirtæki og 10–13% af veltu hjá meðalstóru iðnfyrirtæki.

Fyrir byggingarfyrirtæki er árlegur ávinningur metinn á 7–15% af veltu, fyrir stórt orkufyrirtæki 17–26% af veltu enda miklar fjárfestingar og skuldir. Gert er ráð fyrir að ávinningur fyrir meðalstórt kúabú sé8–18,5% af veltu og fyrir meðalstórt sauðfjárbú sé ávinningurinn5,2–23%, eftir forsendum. Þetta er ekki tryggður hagnaður heldur mat á því hversu stór áhrif fjármagnskostnaður og gengisáhætta geta haft á rekstur.

Fyrir sveitarfélögin er árlegur ávinningur metinn á 9-28% af veltu, sem fer nokkuð eftir skuldsetningu þeirra. Fyrir borg á stærð við Reykjavik er ávinningurinn áætlaður 18-28 milljarðar kr. eða 9-14% af veltu A-hluta og fyrir bæ á stærð við Akureyri væri ávinningurinn 2,7-4,5 milljarðar kr. eða 9-15% af veltu A-hluta. Ef íslenskt fyrirtæki þarf árum saman að fjármagna sig á verulega hærri raunvöxtum en erlendur keppinautur hefur það áhrif á fjárfestingar, framleiðni, laun og samkeppnishæfni.

Hátt verðlag og skertur kaupmáttur, sem rekja má til krónunnar að stórum hluta

Athuganir mínar benda einnig til að verðlag á Íslandi sé um 35–40% hærra en á evrusvæðinu og eru hærri vextir innan krónu en evru megin ástæða þessa munar. Hærri vextir hækka kostnað við húsnæði, fjárfestingar, birgðir, innviði og rekstur fyrirtækja og sá kostnaður skilar sér síðan út í verðlag. Samhengið er sett fram á einfaldan hátt: hærri vextir → hærri rekstrarkostnaður → hærra verðlag → minni kaupmáttur. Evran gæti því samkvæmt ritinu stuðlað að lægri fjármagnskostnaði, aukinni samkeppni og auknum kaupmætti heimila, sem gæti verið mikilvægt atriði fyrir næstu kjarasamninga.

Aðild að ESB er lítið skref frá EES – en risaskref fyrir efnahagslegt, stjórnunarlegt, öryggistengt og varnartengt sjálfstæði þjóðarinnar.

Ísland hefur áður tekið stór skref í efnahagssamþættingu. Jón Sigurðsson barðist fyrir viðskiptafrelsi og auknum möguleikum Íslendinga til verðmætasköpunar. Norræna myntbandalagið 1874–1916 var sameiginlegt norrænt peningakerfi sem að ýmsu leyti gegndi svipuðu hlutverki og evran gerir í dag. Síðar komu EFTA og EES.

EES-samningurinn hefur fært Íslandi aðgang að innri markaði Evrópu og er að mínu mati ein mikilvægasta efnahagsákvörðun síðustu áratuga. En Ísland tekur jafnframt upp stóran hluta reglna innri markaðarins án þess að hafa sama atkvæðisrétt og aðildarríkin við lokaákvarðanir.

Með aðild að ESB og sæti við borðið geti aukið raunveruleg áhrif Íslands á reglur sem við tökum að stórum hluta upp hvort sem er og aukum því stjórnunarlegt sjálfstæði Sama gildir um efnahagslegt sjálfstæði. Háir vextir og kostnaður krónunnar skerðir efnahagslegt sjálfstæði heimila, fyrirtækja, ríkis og sveitarfélag. Evran myndi því auka efnahagslegt sjálfstæði, sem og einnig öryggistengt og varnartengt sjálfstæði þjóðarinnar.

Að gefa leikinn fyrirfram grefur undan sjálfstæðinu

Kjarni málsins er einfaldur: þjóð á ekki að hafna tækifærum áður en hún hefur reynt að nýta þau. Það væri eins og þjálfari sem ákveður fyrir leik að liðið geti ekki unnið, sjómaður sem fer ekki á sjó af því að hann telur að ekkert veiðist eða bóndi sem sleppir smölun af því að hann gerir ráð fyrir að finna engar kindur.

Slík hugsun styrkir ekki sjálfstæði. Hún getur þvert á móti grafið undanframtaksemi, sjálfstrausti, sjálfstæði og raunverulegri getu þjóðarinnar til að móta eigin framtíð.

Stærsta hættan er því ekki alltaf ytri mótstaðan heldur innri uppgjöf, vantrú og stöðnun. Smæð Íslands, óvissa eða erfiðleikar eiga ekki að verða ástæða til að loka leiðum áður en þær hafa verið kannaðar. Við eigum að skoða valkostina, sækja fram og reyna að ná sem bestu niðurstöðu fyrir þjóðina.

Ákvarðanir um framtíð Íslands eiga að byggjast á staðreyndum, faglegri greiningu og raunverulegum samanburði valkosta – ekki ótta eða uppgjöf fyrirfram. Þjóð sem vill verja hagsæld, sjálfstæði og lífskjör verður að hafa kjark til að mæta leiknum, kanna möguleikana og taka síðan upplýsta ákvörðun.

Fyrsta skrefið 29. ágúst – í átt að lægri vöxtum og minni kostnaði krónunnar

Þann 29. ágúst fær þjóðin tækifæri til að taka fyrsta skrefið í átt að því að draga úr þeim mikla kostnaði sem krónukerfið hefur lagt á heimili, atvinnulíf, ríkissjóð og sveitarfélög í áratugi. Atkvæðagreiðslan snýst ekki um að taka upp evru strax, heldur um að halda þeim valkosti opnum, hefja viðræður og kanna hvaða kjör Ísland getur fengið.

Við eigum að skoða málið frá öllum hliðum – allan teninginn, ekki aðeins eina eða tvær hliðar hans – og meta bæði kostnað núverandi kerfis og mögulegan ávinning breytinga.

Þetta snýst um lífskjör, fjárfestingar, samkeppnishæfni og efnahagslegt öryggi komandi kynslóða.

Segjum JÁ 29. ágúst við fyrsta skrefinu í átt að lægri fjármagnskostnaði, minni áhættu og betri lífskjörum – og höldum opinni leið til að losna undan kostnaði krónukerfisins til framtíðar.

Baldur Pétursson er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.