Hvar hefur 400.000 manna þjóð mest á­hrif?

Fullveldi er mikið til umræðu þessa dagana. Þegar rætt er um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu hlýtur ein af stóru spurningunum að vera hvað við viljum ráða sjálf og hvaða ákvarðanir við erum tilbúin að taka með öðrum.

En það má líka spyrja á annan hátt:

Hvar hefur 400.000 manna þjóð mest áhrif?

Við Íslendingar höfum ríka ástæðu til að vera stoltir af sjálfstæði okkar. En sjálfstæði og áhrif eru ekki alveg sami hluturinn. Við getum haft fullan rétt til að ákveða eitthvað sjálf en lítil áhrif á ákvarðanir annarra sem skipta okkur miklu máli.

Guðni Th. Jóhannesson, sagnfræðingur og fyrrverandi forseti Íslands, hefur bent á að fullveldi sé ekki meitlað í stein heldur þróist og breytist með tímanum. Hann ítrekaði þessa hugsun í Silfrinu á RÚV 17. ágúst þegar rætt var um fullveldi Íslands, Evrópusambandið og samband okkar við umheiminn.

Ísland var stofnaðili að NATO. Við erum herlaus smáþjóð en sitjum þar við sama borð og Bandaríkin, Bretland, Þýskaland og Frakkland. Við eigum sæti og rödd.

Þorskastríðin eru merkilegt dæmi um hvað það getur þýtt.

Við segjum gjarnan söguna þannig að litla Ísland hafi staðið eitt gegn breska stórveldinu og haft betur. Landhelgisgæslan var andspænis breska flotanum og íslensk stjórnvöld gengu langt til að verja hagsmuni sem skiptu þjóðina öllu máli.

En við vorum ekki alveg ein.

Ísland var í NATO og lega landsins í Norður-Atlantshafi var bandalaginu gríðarlega mikilvæg í kalda stríðinu.

Þetta vissu íslensk stjórnvöld og nýttu sér það. Þau hótuðu að endurskoða aðild Íslands að NATO og settu veru bandaríska varnarliðsins í Keflavík í samhengi við deiluna. Joseph Luns, þáverandi framkvæmdastjóri NATO, beitti sér fyrir lausn og þrýsti á Breta.

Við getum auðvitað ekki vitað hvernig þorskastríðin hefðu farið ef Ísland hefði staðið utan NATO. Þróun hafréttar var okkur hagstæð og Íslendingar sýndu bæði hörku og útsjónarsemi. Það væri rangt að segja að NATO hafi unnið þorskastríðin fyrir okkur.

En spurningin er áleitin: Hefðum við náð sömu niðurstöðu, á sama tíma og gegn jafn mikilli mótstöðu, ef við hefðum staðið utan bandalagsins?

Kannski er lærdómurinn ekki sá að litla Ísland hafi verið sterkast eitt. Við höfðum áhrif vegna þess að við höfðum eitthvað sem stærri ríki þurftu á að halda — og vorum í aðstöðu til að nýta það.

Kalda stríðinu lauk, en lega Íslands breyttist ekki.

Deilan um Grænland á þessu ári minnti okkur rækilega á það. Forseti Bandaríkjanna hefur ítrekað sagt að Bandaríkin eigi að ná yfirráðum yfir Grænlandi. Fyrir okkur er þetta varla fjarlæg deila. Grænland er næsti nágranni okkar í vestri og við erum sjálf herlaus smáþjóð á hernaðarlega mikilvægu svæði.

Í könnun Maskínu í febrúar sögðust 40 prósent Íslendinga líta á Bandaríkin sem andstæðing en 32 prósent sem bandamann. Niðurstaðan vekur athygli í landi sem hefur byggt varnir sínar á samstarfi við Bandaríkin í áratugi.

Heimurinn er breyttur. Rússland ógnar aftur öryggi Evrópu, norðurslóðir verða mikilvægari og Evrópuríki taka meiri ábyrgð á eigin vörnum.

Þá er gagnlegt að horfa líka til Bretlands. Bretar eru tæplega 70 milljónir, kjarnorkuveldi, eiga fast sæti í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og eru eitt öflugasta ríki NATO. Samt misstu þeir með Brexit beina aðkomu að ákvörðunum ESB. Nú leita Bretar aftur eftir nánara samstarfi við ESB, meðal annars í öryggis- og varnarmálum, en gera það utan frá.

Ef slíkt ríki finnur fyrir því að standa utan við ákvarðanatöku ESB, hvers virði er þá sætið við borðið fyrir 400.000 manna þjóð?

En þegar ákvarðanir sem snerta Ísland eru teknar innan Evrópusambandsins sitjum við ekki við borðið.

Nýlegar reglur um losunarheimildir í flugi sýna þetta ágætlega. Þegar ESB ákvað að draga úr ókeypis losunarheimildum vakti Ísland athygli á sérstöðu sinni. Við erum eyja langt frá meginlandi Evrópu og flug er okkur ekki valkostur við lest eða bíl þegar ferðast er til og frá landinu.

Í gegnum EES náðist tímabundin lausn. Árin 2025 og 2026 má Ísland úthluta viðbótarfríum losunarheimildum vegna flugs til og frá landinu.

Það sýnir styrk EES-samningsins. En það vekur líka spurningu.

Reglurnar höfðu þegar verið mótaðar og samþykktar innan ESB. Hefði Ísland verið aðildarríki hefðu íslensk stjórnvöld átt sæti í ráðherraráðinu og íslenskir þingmenn tekið þátt í meðferð málsins á Evrópuþinginu meðan reglurnar voru mótaðar.

Við vitum ekki hvort niðurstaðan hefði orðið önnur. En Ísland hefði verið við borðið þegar ákveðið var hvaða sérstöðu ætti að taka tillit til.

Reglurnar gera þegar ráð fyrir sérstakri meðferð á ýmsum eyjum og ystu svæðum sambandsins. Ísland félli ekki sjálfkrafa undir þá flokka. En staða okkar væri sérstæð: sjálfstætt eyland langt úti í Norður-Atlantshafi, án land- eða járnbrautartengingar við önnur Evrópuríki og nær algjörlega háð flugi í farþegasamgöngum við meginlandið.

Aðgangur að kerfinu er ekki alveg það sama og sæti við borðið þegar ákvörðunin er tekin.

Aðild myndi auðvitað ekki gera Ísland að stórveldi. Við yrðum áfram eitt minnsta ríki Evrópu. En smáríki hafa sjaldnast áhrif með því að ráða ferðinni. Þau finna aðra sem eiga sömu hagsmuna að gæta, afla sjónarmiðum sínum fylgis og nýta það vægi sem þau hafa.

Við Íslendingar ættum að þekkja það betur en flestir. Þorskastríðin sýndu okkur það.

Þess vegna finnst mér umræðan um fullveldi stundum of þröng. Við eigum að spyrja hvaða vald við viljum halda alfarið hjá okkur. Fiskveiðar eru augljóst dæmi og þar þurfum við að vita hvað hugsanlegur aðildarsamningur felur í sér áður en við tökum ákvörðun um aðild.

En við þurfum líka að spyrja hvar við höfum mest áhrif á þær ákvarðanir sem við getum ekki tekið ein.

Smáríki þarf að velja sér borðin af kostgæfni.

Það er ekki sjálfgefið að svarið sé alltaf Brussel. En það er heldur ekki sjálfgefið að 400.000 manna þjóð sé sterkust með því að standa fyrir utan.

Þegar öllu er á botninn hvolft snýst fullveldi ekki bara um réttinn til að segja nei.

Það snýst líka um að aðrir hlusti þegar við tölum.

Höfundur starfar sjálfstætt að nýsköpun og sem ráðgjafi í stjórnenda- og framkvæmdahlutverkum á sviði sprotafyrirtækja, heilbrigðistækni, stafrænnar umbreytingar og gervigreindar.

Heimildir

RÚV, Silfrið – Atvinnulífið, fullveldið og Evrópusambandið, 17. ágúst 2026. Guðni Th. Jóhannesson ræðir þar fullveldi, samband Íslands við umheiminn og Evrópusambandið.

RÚV, „Átti ráðamenn í Brussel sig ekki á því þá er betra að láta gott heita“, 18. ágúst 2026. Um ummæli Guðna í Silfrinu, meðal annars um fullveldi, þorskastríðin og mikilvægi yfirráða yfir sjávarauðlindinni.

DV, „Guðni leggur orð í belg um þjóðaratkvæðagreiðsluna – Fullveldi er ekki meitlað í stein“, 5. júlí 2026. Eldri ummæli Guðna um að fullveldi þróist og breytist.

NATO, Iceland and NATO. Um aðild Íslands, þorskastríðin, hótanir Íslands um úrsögn og þátt Josephs Luns.

NATO, NATO Military Committee visits Iceland, 3. júní 2026. Um hernaðarlegt mikilvægi Íslands og GIUK-svæðisins.

RÚV, „Fleiri Íslendingar telja Bandaríkjamenn andstæðinga en bandamenn“, 19. febrúar 2026. Könnun Maskínu, 6.–12. febrúar, 1.219 svör.

Institute for Government, Brexit at 10, júní 2026. Um minni beina aðkomu Bretlands að mótun reglna og ákvörðunum ESB eftir Brexit.

Breska ríkisstjórnin og Evrópusambandið, UK–EU Security and Defence Partnership, 19. maí 2025. Um formlegt samstarf Bretlands og ESB í öryggis- og varnarmálum.

EFTA, Decision Shaping og Q&A about the EEA Agreement. Um áhrif EES/EFTA-ríkjanna á undirbúning reglna og mörk formlegrar aðkomu þeirra að ákvarðanatöku ESB.

EES-ráðið, fundargerð 24. maí 2023. Ísland lýsti þar áhyggjum af áhrifum ETS-reglna á flugsamgöngur vegna landfræðilegrar stöðu landsins og greindi frá samkomulagi um tímabundna lausn.

Ákvörðun ráðsins (ESB) 2023/2753 og viðkomandi ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Íslandi heimilað að úthluta viðbótarfríum losunarheimildum 2025–2026 vegna flugs til og frá landinu.

Tilskipun (ESB) 2023/958 um ETS í flugi. Þar er meðal annars tekið sérstakt tillit til lítilla eyja, ystu svæða og staða án vega- eða járnbrautartengingar við meginland.

Hagstofa Íslands, mannfjöldatölur 2026. Um 395 þúsund íbúar á fyrsta ársfjórðungi 2026; „400.000 manna þjóð“ er því eðlileg námundun.