Hvað metum við mest?

Gömul saga segir frá tveimur göngugörpum sem mættust á þröngri hengibrú. Hvorugur vildi víkja. Þeir töluðu hvor ofan í annan og deilan varð æ háværari. Þegar myrkur skall á urðu báðir að snúa við. Hvorugur komst leiðar sinnar.

Umræðan um Evrópusambandið minnir um margt á þessa sögu. Hún festist gjarnan í einföldum slagorðum og afdráttarlausum fullyrðingum þar sem hvor hlið reynir að yfirgnæfa hina.

Í stað samtals um sjónarmið verða til einræður sem óma fyrst og fremst inn í bergmálshellum. Umræðan þróast lítið áfram.

Hver hefur rétt fyrir sér?

Til að skera úr um hvor hliðin hafi rétt fyrir sér er gjarnan vísað til reynslunnar af EES-samningnum. Sú reynsla sýnir þó fremur hversu mikilvægt er að hlusta bæði á fyrirheit og varnaðarorð.

Með EES-samningnum jókst aðgengi að mörkuðum, viðskiptalíf varð fjölbreyttara og samkeppni jókst, líkt og talsmenn hans héldu fram á sínum tíma. Tækifæri til samstarfs á sviði menntunar, rannsókna og nýsköpunar margfölduðust sömuleiðis. Samningurinn skilar þessum ávinningi enn í dag og fyrir það ber að þakka.

Ýmis varnaðarorð um vinnumarkaðinn rættust þó líka. Þau birtast í afar hraðri fjölgun erlends starfsfólks, sem leggur sitt af mörkum víða í samfélaginu. Þróunin hefur aukið þrýsting á húsnæðismarkað, heilbrigðis- og skólakerfi sem ekki hafa vaxið í takt. Þau birtast í glæpagengjum sem fest hafa hér rætur, þrátt fyrir að við tökum fullan þátt í Schengen samstarfinu sem tryggir frjálsa för fólks samhliða EES-samningnum.

Reynslan sýnir því að bæði fyrirheitin og varnaðarorðin lýstu hluta veruleikans. Hvorug frásögnin náði ein og sér utan um heildarmyndina. Niðurstaðan hefði verið betri ef hlustun hefði verið virk. Við sjáum líka að mat okkar á EES-samningnum ræðst heldur ekki aðeins af mælanlegum árangri hans, heldur einnig af því hvað við metum mest í samfélaginu okkar.

Evrópusambandið er hvorki himnaríki né helvíti. Friður og samvinna í Evrópu voru meðal helstu markmiða þess samstarfs sem sambandið spratt úr. En hagsmunamat Íslands varðandi aðildarviðræður krefst þess að við gefum okkur næði til að skoða heildarmyndina til hlítar, ekki afmarkaða þætti.

Efnahagsmálin

Aðild að stærra efnahagssvæði og síðar upptaka evru gæti skapað skilyrði fyrir lægra og stöðugra vaxtastigi. Slíkur ávinningur kæmi þó hvorki sjálfkrafa né án aga í hagstjórn. 

Sjálf þekki ég hvað verðbólgubál getur kostað. Ung horfði ég á eignamyndun brenna upp á skömmum tíma í hruninu og námslán hækka hratt. Enn í dag glíma mörg heimili og fyrirtæki við afleiðingar verðbólgu og hárra vaxta. Verðbólgan leggst misþungt á fólk eftir skuldastöðu, eignum og tekjum. Sumir skulda og þjást á meðan aðrir eiga og græða á verðbólgunni. Slíkt ójafnvægi er óviðunandi. 

Umræðan um Evrópusambandið endurspeglar þennan ólíka veruleika. Leitin að lausnum er því eðlileg og á að vera forgangsmál stjórnmálanna. Hvorki aðild að Evrópusambandinu né áframhaldandi sjálfstæð peningastefna leysir okkur þó undan ábyrgð á eigin efnahagsstjórn. 

Lægra og stöðugra vaxtastig til lengri tíma mun ávallt haldast í hendur við aga í ríkisfjármálum, stöðugleika á vinnumarkaði, aukna framleiðni og traustar eftirlitsstofnanir. Hvorug leiðin er flýtileið fram hjá þessum grundvallarskilyrðum. 

Það grennist enginn við það eitt að kaupa kort í líkamsræktarstöð. Aðild að ESB væri fremur eins og að fá aðgang að stærri stöð, fleiri tækjum og fleiri þjálfurum. Það gæti sannarlega aukið möguleikana og stutt við betri árangur. Árangurinn myndi þó áfram jafnframt ráðast af eigin ákvörðunum, aga og vilja til breytinga.

Því er rétt að halda því fram að líkur á vaxtalækkun með aðild aukast, en djarft að lofa slíku án þess að ræða jafnframt þær kröfur og aukaverkanir sem því fylgja.

Öryggismálin

Á sviði öryggismála er myndin heldur ekki svarthvít.

Þótt Evrópusambandið sé ekki varnarbandalag á borð við NATO getur sameiginlegur pólitískur og efnahagslegur þrýstingur aðildarríkjanna aukið öryggi þeirra og styrkt getu þeirra til að verja hagsmuni sína og framtíð. Samstillt viðbrögð Evrópuríkja við yfirlýsingum í garð Grænlands eru nýlegt dæmi um þann mikilvæga slagkraft sem getur falist í samstöðu ríkja.

Á hinn bóginn gætu aukin tengsl við Evrópusambandið gætu þó einnig fært Ísland pólitískt nær ýmsum deilum því rödd okkar yrði samtvinnaðri sambandinu, samtímis og Ísland fengi sæti við borðið. Um leið myndi svigrúm Íslands til að fara eigin leiðir þrengjast.

Í hernaðarlegu tilliti er óumdeilt að Bandaríkin gegna áfram lykilhlutverki á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum. Það breytist ekki þótt Evrópuríki efli eigin varnargetu enda breytist landfræðileg lega álfunnar ekki við það. ESB kemur því ekki í stað NATO eða varnarsamstarfsins við Bandaríkin. 

Hafa ber í huga að samstarfið vestur um haf er stærra og varanlegra en einstakir leiðtogar sem koma og fara. Ísland þarf að rækta það af festu, bæði tvíhliða og á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, ótengt þeirri afstöðu sem þjóðin tekur til aðildar að ESB.

Hér togast á ólík ýmis sjónarmið í umræðunni sem þarf að huga að. Niðurstaðan er þó skýr: Ísland þarf óháð því hvort farið verður í viðræður að efla og rækta alþjóðlegt samstarf sitt til að styrkja stöðu sína og verja hagsmuni sína í síbreytilegum heimi.

Auðlindamálin

Þegar kemur að auðlindamálum er veruleikinn svarthvítari.

Í sjávarútvegi gæti regla ESB um hlutfallslegan stöðugleika, þar sem meðal annars er horft til veiðireynslu, reynst Íslandi hagfelld. Sóknarfæri gætu einnig falist í betra aðgengi að mörkuðum og hagstæðara tollaumhverfi.

Á móti þarf að horfast í augu við að reglur innri markaðarins koma í veg fyrir möguleika ríkja til að mismuna eigendum og fjárfestum eftir þjóðerni. Aðild gæti því aukið hættu á að eignarhald og yfirráð yfir íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum færðust í auknum mæli til erlendra aðila, nema tryggð yrðu ótímabundnar undanþágur sem öll aðildaríki ESB samþykktu. Um þetta hefur farið minna fyrir í umræðunni en tilefni er til.

Það er aðalatriði, því án undanþágu eða takmarkana, mætti sjá fyrir sér nýja nýja þáttaröð Verbúðarinnar nánast skrifa sig sjálfa. Sú þáttaröð sem við þekkjum svo vel fjallaði um þegar við útdeildum kvótanum til fárra aðila. Sögu um óréttlæti sem olli djúpu sári á sál þjóðarinnar og hafði víðtæk áhrif á byggðir landsins. Sú seinni gæti þá fjallað um tímann þegar að við gáfum þeim sem eiga kvóta leyfi til að selja hann, ótímabundið, úr landi. Þar með væri gengið enn lengra í óréttlæti fortíðarinnar á kostnað framtíðarkynslóða. Slíkt má aldrei verða.

Það er því eðlilegt að draga fram þau tækifæri sem kunna að felast fyrir íslenskan sjávarútveg í aðild að ESB. Það er hins vegar rangt og beinlínis hættulegt að halda því fram að aðildin sjálf leiðrétti óréttlæti eða annmarka kvótakerfisins. Til þess þarf önnur meðöl heima fyrir.

Dæmi frá orkumálunum

Hunsuð varnaðarorð í orkumálum, sem þegar heyra undir regluverk ESB, sýna hversu mikilvægt þetta er. Evrópsk samvinna jókst þegar við innleiddum ESB löggjöf á sviði orkumála og áhersla á orkunýtni er dæmi um jákvæð áhrif þeirrar löggjafar. 

Orkuöryggi heimila er hins vegar minna. Kerfið færðist frá samfélagsáherslu yfir í markaðsnálgun sem hefur aukið fjárfestingar einkaaðila í auðlindum. Umgjörðin hefur bæði reynst neikvæð fyrir þá sem vilja virkja meira þar sem ferlar eru flóknari og fyrir þá sem vilja vernda náttúruna því ásókn í uppbyggingu virkjana hefur aukist í kerfi þar sem margir sjá gróðavon.

Fyrir innleiðingu vorum við einna fremst í orkumálum á ólíka mælikvarða og erfitt er að sjá hvernig Evrópulöggjöf bætti stöðu okkar eins og hún var innleidd. Fólk gerði sér ekki grein fyrir hvað breytingarnar þýddu enda var málið kynnt af stjórnmálamönnum hvers tíma líkt og það hefði lítil áhrif því við værum ekki tengd Evrópu með sæstreng. 

Áhrifin urðu miklu seinna sýnileg í gegnum afmörkuð verkefni, svo sem söluna á HS orku eða erlendar fjárfestingar í vindorku. Þá var leiðin til baka orðin torfær og stjórnmálamenn sem töluðu fyrir málinu flestir á bak og burt.

Kjarni málsins er að auðlindamál má ekki markaðssetja gagnvart almenningi í takt við pólitískar áherslur eða hagsmuni ólíkra flokka sem henta á einhverjum tímapunkti. Þau eru ekki dægurþras. Auðlindir eru grunnur efnahagsmála okkar, ekki síst þegar á móti blæs. 

Allar breytingar á lagaumgjörð á sviði auðlindamála þarf að leiða út af einstakri nákvæmni fyrir þjóðina og meta áhrif til langs tíma, því það er dýrt að misstíga sig, ekki síst fyrir almenning og framtíðarkynslóðir líkt og sagan sýnir glöggt.

Landbúnaður

Myndin á sviði landbúnaðarmála er sömuleiðis margslungin. Það er rétt að Finnar og Svíar fengu nýja styrkjaheimild vegna norðlægs landbúnaðar við inngöngu í ESB og að sambandið hefur byggðar- og eyjastefnu sem getur skapað sóknarfæri í gegnum styrkjaumhverfi. Mögulega mætti semja betur.

Á móti myndi afnám tollverndar og aukin samkeppni setja mikinn þrýsting á íslenskan landbúnað. Hætta væri á enn hraðari samþjöppun, fækkun búa og aukinni iðnvæðingu. Slík þróun hefur átt sér stað víða í Evrópu, þótt ekki sé rétt að rekja hana til ESB-aðildar einnar saman. 

Þó er flestum ljóst að efla þarf íslenskan landbúnað. Núverandi staða er ekki góð en greinin er lykillinn að fæðuöryggi okkar. Það leiðir okkur jafnframt að grundvallarspurningunni: Hvers konar landbúnað viljum við sjá á Íslandi í framtíðinni? 

Öflugur landbúnaður verður ekki aðeins mældur í fjölda framleiddra kílóa eða hagkvæmni. Fjölskyldubú, líkt og við höfum haft hér á landi, styðja að mörgu leyti við dýravelferð og heilbrigði og þar með gæði matvæla. Það gera mikilvægar takmarkanir í innflutningi á dýrum erlendis frá sömuleiðis. Fjölskyldubú stuðla líka að blómlegum sveitum og menningu þar sem bændur lifa saman sem samfélag, en ekki sem fjárfestingafélög. Það eru líka verðmæti sem við verðum að horfa til í framtíðarsýn. 

Við eigum jafnframt einstök sóknarfæri sem snúa að sérstöðu okkar í orkumálum, aðgengi að tæru vatni og hreinu umhverfi í bland við möguleika hugvits, vöru- og tækniþróunar sem við verðum að nýta.

Óháð viðræðum verðum við að staldra við og sammælast um hvert við viljum stefna í þessari lykilgrein sem landbúnaðurinn er svo að sókn í þágu íslenskra sveita sé unnin af mun meiri metnaði fyrir framtíð landsins en gert er á Íslandi í dag. Án framtíðarsýnar stefnum við út í skurð.

Tölum saman, ekki yfir hvert annað

Þessi fjölmörgu dæmi sýna að veruleikinn er ekki svarthvítur. Hlusta þarf af heilum hug á hvatningarorð en taka varnaðarorðin ekki síður alvarlega. Við viljum öll ná á toppinn og viðhalda sterkri stöðu fyrir landið okkar þó leiðirnar séu ólíkar. Hlustun og samtal skiptir máli.

Stjórnmálamenn og aðrir þátttakendur í umræðunni þurfa að forðast að etja fólki saman eða skipta því í fylkingar hinna vitibornu og vitgrönnu, ríku og fátæku, ungu og gömlu. Með slíkri nálgun tölum við ekki hvert við annað, heldur hvert yfir annað. Þess í stað þarf að hvetja fólk til að skoða málið heildrænt, afla sér upplýsinga og gefa sér tíma til að gera upp hug sinn. 

Munum að málið er stærra en stefnur einstakra stjórnmálaflokka eða skoðanir þeirra þingmanna og ráðherra sem fara með völd hverju sinni, og fólk treystir eða vantreystir í dag. Það varðar framtíð landsins og er yfir allt annað hafið. Þess vegna er þjóðinni falið að taka afstöðu. 

Allar leiðir hafa afleiðingar – en frumskylda stjórnmálanna er skýr

Ólíkar niðurstöður í ferlinu fram undan hafa allar afleiðingar fyrir stöðu og trúverðugleika Íslands á alþjóðavettvangi, forgangsröðun verkefna innanlands, samstöðu þjóðarinnar og framtíðarmöguleika landsins.  

Engin leið er áhættulaus og leysir vanda okkar sjálfkrafa. Árangur íslensks samfélags mun ávallt krefjast ábyrgrar stjórnar, samvinnu, framsýni og aga. 

Verði niðurstaðan já við að hefja aðildarviðræður á ný verður frumskylda stjórnmálanna að verja yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindum. Efla þarf greiningu á áhrif aðildar á efnahagslífið í heild, einstaka atvinnuvegi, vinnumarkað, innflytjendaþróun og samkeppnisstöðu landsins. Jafnframt þarf að skýra hvernig þátttaka í sameiginlegri utanríkis- og öryggisstefnu samræmist til framtíðar herleysi Íslands. Um hvað er unnt að semja, hvað er óvíst og hvaða takmarkanir kunna að fylgja aðild verður að ríkja fullkominn heiðarleiki og raunsæi. 

Verði niðurstaðan nei mega stjórnmálin ekki túlka hana sem samþykki við óbreytt ástand. Þá verður frumskyldan að auka sanngirni í auðlinda- og efnahagsmálum og takast á við þær aðstæður sem knýja óánægjuna í umræðunni í dag. Beita þarf agaðri hagstjórn til að draga úr verðbólgu og skapa skilyrði fyrir sjálfbæran vöxt, fjölbreytt atvinnulíf og aukna nýsköpun þar sem Ísland á mikið inni í ólíkum greinum. Jafnframt þarf að sýna hvernig Ísland ætlar að sækja fram á alþjóðavettvangi í kvikum heimi. 

Sömu grundvallarhagsmunir eru undir í báðum tilvikum; yfirráð yfir auðlindum, efnahagslegur stöðugleiki og öryggi þjóðarinnar. Gleymum því svo ekki að mennta-, heilbrigðis- og velferðarkerfið þarf að efla sama hvað.  

Þjóðin velur, stjórnmálin hlusta

Höfum í huga að hvert atkvæði hefur sama vægi og saman marka þau stefnu þjóðarinnar.

Við kjósum leið út frá ákveðnum forsendum og væntingum, en ekkert okkar stjórnar því hvort þær rætast eða hvort staðið verður við þau fyrirheit sem gefin eru. 

Hvert atkvæði ýtir þróuninni engu að síður í ákveðna átt. 

Þess vegna skiptir máli að hvert okkar vandi val sitt í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þetta er lýðræðisleg ábyrgð sem taka þarf alvarlega. Tækifæri sem fara þarf vel með. 

Og það er þjóðarinnar að velja og stjórnmálanna að hlusta, ekki öfugt.

Nú er komið að þjóðinni að ígrunda málið heildrænt og spyrja um leið: Hvað metum við mest?

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins.