Er kominn tími á „Ís­lenska landklasann“?

Hvernig getum við skapað meiri verðmæti úr landi Íslands?

Í síðustu grein minni um framtíð íslensks landbúnaðar velti ég upp þeirri spurningu hvernig við getum þróað íslenskan landbúnað áfram – án þess að glata þeim verðmætum sem hann byggir á.

Nú langar mig að stíga skrefinu lengra. Árið 2011 var Íslenski sjávarklasinn stofnaður. Þar var byggður upp vettvangur sem tengdi saman sjávarútveg, sprotafyrirtæki, háskóla, tæknifyrirtæki, fjárfesta, matvælafyrirtæki og fleiri aðila sem áður störfuðu að stórum hluta hver á sínu sviði.

Hugsunin var: Hvernig getum við skapað meiri verðmæti úr sjávarauðlindinni?

Í dag er Sjávarklasinn orðinn þekktur vettvangur nýsköpunar og samstarfs.

Hugsum nú sömu hugsun um landið. Er kominn tími á „Íslenska landklasann“?

Ekki ný hagsmunasamtök. Ekki enn eina stofnunina. Heldur lifandi samstarfsvettvang þar sem bændur, frumkvöðlar, Landbúnaðarháskólar Íslands, önnur mennta- og rannsóknarsetur, matvælafyrirtæki, ferðaþjónustan, tæknifyrirtæki, fjárfestar, sveitarfélög og stjórnvöld vinna saman að einu meginmarkmiði: Að skapa meiri verðmæti úr landi Íslands með sjálfbærum hætti.

Landið er miklu meira en framleiðslutæki fyrir mat

Þegar rætt er um auðlindir Íslands hugsum við gjarnan um fiskimiðin, orkuna og náttúruna. En landið er einnig ein af okkar mikilvægustu auðlindum.

Íslenskar jarðir geta skapað margvísleg verðmæti. Þar geta mæst matvælaframleiðsla, ferðaþjónusta, skógrækt, kolefnisbinding, endurheimt vistkerfa, líftækni, fræðsla, heilsa, matarmenning, hönnun og upplifun.

Og yfir þessu öllu er sérstaða sem við getum ekki flutt inn frá öðrum löndum: Einstök hrein íslensk náttúra og ósnortið land.

Okkur ber skylda til að tryggja komandi kynslóðum þessa sjálfbæru auðlind. Á sama tíma eigum við að nýta hugvitið til að skapa meiri verðmæti úr henni. Markmið okkar á ekki einungis að vera aukin verðmætasköpunin, heldur um leið erum við að styrkja býli bænda, styrkja náttúrulega sjálfbærni og tryggja betur dreifðar byggðir Íslands alls.

Fæðuöryggi og framtíð bænda

Íslenskur landbúnaður er ekki aðeins atvinnugrein. Hann er hluti af öryggi þjóðarinnar.

Við höfum nægan mat í verslunum í dag. En við verðum að finna hagkvæmustu leiðirnar fyrir fæðuöryggi Íslands. Hvernig er staða okkar ef erlendar aðfangakeðjur raskast, t.d. vegna alþjóðlegra átaka, náttúruhamfara eða heimsmarkaðir breytast skyndilega?.

Við þurfum því sterkan íslenskan landbúnað. En það getur ekki orðið í óbreyttri mynd.

Neysluvenjur breytast, tæknin þróast og samkeppnin breytist. Ný ung kynslóð bænda gerir eðlilega aðrar kröfur til atvinnu, frítíma og lífsgæða en fyrri kynslóðir.

Við þurfum því að spyrja: Hvernig þarf íslenskur landbúnaður að breytast til að ungt fólk sjái þar spennandi framtíð?

Breytt hugarfar

Allir sem vilja bæta rekstur sinn og vera sannir leiðtogar spyrja alla daga: „Hvað get ég gert betur í dag en í gær?“ Alltaf er horft til þess hvernig við getum bætt okkar þekkingu og nýtt tæknina til að þjóna breyttum þörfum neytenda.

Það þarf að skoða frá mörgum hliðum og spyrja: Hvernig sköpum við meiri verðmæti og þjónustum betur okkar neytendur?

Stundum liggja verðmætin í aukinni framleiðslu, í fullvinnslu eða bættri markaðssetningu. Alltaf þarf að horfa til þess hvernig og hversu stór er markaðurinn. Er hann aðeins fyrir 400 þúsund manns eða 450 milljónir?

Til þess að ná árangri þurfum við stöðugt að bæta okkar þekkingu og getu til að nýta bestu tæknina. Um leið þurfum við að skoða ný tækifæri og útfæra nýja þjónustu sem enginn hefur endilega tengt við landbúnað í dag.

Til að við höfum nægjanlegt afl til að vinna að þessari þróun og nýsköpun þarf sameiginlegan vettvang „Íslenska landklasann“.

Hugmyndasmiðja fyrir framtíðina

Ég sé ekki fyrir mér Landklasann sem aðila sem segir bændum hvað þeir eigi að gera, heldur sem hugmyndasmiðju.

Vettvang þar sem ólík þekking mætist. Bóndinn kemur með sína þekkingu og reynslu. Vísindamaðurinn rannsóknir. Frumkvöðullinn hugmyndir. Nýtum tæknina til að innleiða hagkvæmar lausnir. Matreiðslumaðurinn kemur með þekkingu á neytandanum og vöruþróun. Markaðshæf vara verður til með gott vörumerki.

Alþjóðlegir samstarfsaðilar koma einnig með nýja þekkingu, tækni eða aðgang að mörkuðum.

Hér opnast þá líka áhugaverð tækifæri fyrir fjárfesta, m.a. lífeyrissjóðina.

Með víðtæku og markvissu samstarfi verða til lausnir sem enginn einn gæti þróað og markaðssett.

Hugmynd - Frá gistingu yfir í verðmæta upplifun

Við þurfum ekki alltaf að finna upp hjólið. Við getum skoðað hvað aðrar þjóðir gera vel, lært af þeim og síðan þróað okkar eigin lausnir út frá sérstöðu Íslands.

Víða í Evrópu hefur ferðaþjónusta á býlum þróast langt umfram það að leigja ferðamönnum herbergi. Í Austurríki, Noregi og á Ítalíu eru til öflug samstarfsnet þar sem býli bjóða gestum að kynnast sveitalífi, matvælaframleiðslu, dýrum, náttúru og menningu. Ferðamaðurinn kaupir ekki aðeins gistingu – hann kaupir upplifun.

Við eigum þegar góðan grunn á Íslandi. Ferðaþjónusta bænda á sér áratuga sögu og fjölmargir bændur hafa þróað gistingu og ýmiss konar afþreyingu samhliða búskap.

Hér er gott dæmi þar sem við ættum að leggjast í nýsköpun. Hugsum okkur sameiginlegt íslenskt verkefni þar sem ferðamönnum væri boðið upp á þátttökudvöl á íslenskum býlum.

Gesturinn kæmi ekki sem vinnuafl. Hann væri viðskiptavinur sem greiðir fyrir einstaka upplifun. Hann gæti gengið um jörðina með bóndanum, kynnst dýrunum, tekið þátt í léttum bústörfum, læra matargerð úr íslenskum gæðaafurðum, smakkað afurðir býlisins og heyrt söguna um fólkið og landið.

Hvert býli gæti byggt upplifunina á sinni sérstöðu, eins og; sauðfjárrækt og réttir, hrossarækt og útreiðatúrar, garðyrkja í gróðurhúsum, skógrækt, matargerð, náttúrugöngum eða kyrrð og vellíðan.

Landklasi Íslands gæti hjálpað til við að þróa þessar hugmyndir áfram með námskeiðum, gæðaviðmiðum, sameiginlegri markaðssetningu og tengingu við alþjóðlega ferðaþjónustu.

Fyrirmyndirnar eru þegar til erlendis. Verkefnið væri því ekki að finna upp nýja tegund ferðaþjónustu heldur að spyrja: Hvernig getum við gert íslenska útgáfu svo sérstaka að ferðamenn séu tilbúnir að ferðast hingað sérstaklega til að upplifa hana?

Þarna gæti falist ný tekjustoð fyrir íslenskar jarðir – og um leið fyrir gesti okkar til að kynnast íslenskum mat, menningu og náttúru með allt öðrum hætti.

Hvanneyri og Hólar sem þekkingarstoðir

Við eigum ekki að byrja frá grunni. Við búum þegar yfir mikilli þekkingu sem hægt er að byggja á. Landbúnaðarháskóli Íslands á Hvanneyri og Háskólinn á Hólum gætu orðið mikilvægar þekkingarstoðir Íslenska landklasans, ásamt öðrum háskólum, rannsóknarstofnunum og atvinnulífinu.

Á Hvanneyri er mikil þekking á landbúnaði, landnýtingu, ræktun, náttúru og umhverfi. Á Hólum er meðal annars sérþekking á hrossarækt og hestafræði, fiskeldi og ferðamálum.

Hugsum okkur að við tengjum þessa þekkingu enn betur við bændur, frumkvöðla, matvælafyrirtæki, ferðaþjónustu og tæknifyrirtæki.

Bóndinn kemur með reynsluna. Vísindamaðurinn með rannsóknirnar. Nemendur með nýjar hugmyndir. Tæknifyrirtækið með lausnir. Frumkvöðullinn sér nýtt tækifæri og fjárfestirinn getur hjálpað góðri hugmynd að verða að fyrirtæki.

Þannig verður Landklasinn ekki ný stofnun sem byggð er frá grunni heldur samstarfsnet sem virkjar betur þá þekkingu og innviði sem við eigum nú þegar.

Norðurslóðirnar gefa sérstök tækifæri

Ísland hefur sérstaka stöðu. Við stundum landbúnað við norðlægar aðstæður, í fámennu landi með langar vegalengdir, krefjandi veðurfar og miklar náttúruauðlindir.

Við eigum að spyrja: Hvernig getum við nýtt sérstöðu Íslands enn betur?

Getur Ísland orðið leiðandi í þróun landbúnaðar og sjálfbærrar landnýtingar fyrir norðlægar aðstæður?

Þar liggja tækifæri til samstarfs við Norðurlönd, önnur Evrópuríki, háskóla, rannsóknarstofnanir og fyrirtæki sem glíma við sambærilegar áskoranir.

Við eigum ekki aðeins að sækja þekkingu út. Við eigum að stefna að því að skapa þekkingu sem önnur lönd sækja hingað.

Verkefni sem getur orðið fyrirmynd

Hér vil ég ganga einu skrefi lengra. Mér finnst ekki nóg að við ræðum Íslenska landklasann næstu árin. Við eigum að hefjast handa núna.

Kalla saman fólk úr landbúnaði, atvinnulífi, háskólum, ferðaþjónustu, tækni og fjárfestingum. Móta sameiginlega framtíðarsýn. Greina hvar mestu tækifærin liggja.

Velja nokkur raunhæf þróunarverkefni. Setja mælanleg markmið. Prófa lausnir og byggja síðan áfram á því sem reynist vel.

Íslenski landklasinn gæti orðið lifandi þróunarvettvangur þar sem íslensk náttúra, þekking og frumkvæði skapa ný störf, sterkari byggðir og aukið fæðuöryggi.

Við eigum að stefna að því að Íslenski landklasinn verði fyrirmynd á heimsvísu um hvernig lítið norðlægt samfélag nýtir land sitt af ábyrgð og skapar um leið ný verðmæti.

Fyrst verkefnið og síðan styrkir

Við eigum að byrja á spurningunni: Hvaða vandamál ætlum við að leysa og hvaða verðmæti ætlum við að skapa?

Þegar raunhæf verkefni liggja fyrir eigum við að sækja af krafti um stuðning til að þróa þau. Til íslenskra sjóða, fyrirtækja og fjárfesta.

Einnig til samstarfsverkefna í Evrópu þar sem verulegum fjármunum er varið til rannsókna, nýsköpunar, sjálfbærs landbúnaðar, byggðaþróunar og nýrrar tækni.

Íslenski landklasinn gæti þannig tengst öflugustu þekkingarnetum Evrópu og orðið þátttakandi í þróunarverkefnum sem Ísland eitt gæti aldrei fjármagnað eða framkvæmt.

Þetta er líka eitt af því sem við eigum að skoða af alvöru þegar við metum framtíðarsamband Íslands við Evrópusambandið. Gefum okkur þann tíma sem við getum fengið með því að sjá hvaða möguleika hugsanlegur samningur getur gefið.

Byrjum og stofnum „Landklasa Íslands“ núna

Það veit enginn nákvæmlega hvernig Íslenski landklasinn gæti litið út eftir tíu ár. Við vitum að við höfum beðið of lengi eftir nýjum hugmyndum og lausnum fyrir bændur og möguleg ný verðmæti í betri landnýtingu.

Við megum ekki bíða lengur. Við verðum að tryggja fæðuöryggi um leið og við skoðum leiðir til nýsköpunar.

Markmiðin eru meðal annars:

Að skapa ungu fólki raunhæfa framtíð í landbúnaði.

Að nýta íslenska náttúru af ábyrgð.

Að auka verðmætasköpun af sjálfbærri landnýtingu.

Að tengja okkur við bestu þekkingu heimsins.

Að þróa nýjar vörur og þjónustu sem geta orðið íslensk útflutningsþekking framtíðarinnar.

Þess vegna legg ég til að við hefjum samtalið um Íslenska landklasann núna. Við þurfum aðgerðaplan og aðgerðir. Mótum framtíðarsýnina. Veljum fyrstu verkefnin. Sækjum þekkinguna. Sækjum stuðninginn. Prófum framsæknar hugmyndirnar. Lærum af niðurstöðunum og leyfum okkur að opna á ögrandi verkefni.

Íslenski landklasinn gæti orðið fyrirmynd fyrir önnur lönd Evrópu um hvernig náttúra, landbúnaður, tækni og mannlegt hugvit vinna saman að sjálfbærri verðmætasköpun.

Framtíðin bíður ekki eftir okkur. En hvað ætlum við gera til að skapa farsæla framtíð fyrir börnin okkar og barnabörn?

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun, áhugamaður um leiðtogastjórnun og framtíð Íslands.