Er sunnan­verðum Vest­fjörðum ætlað að lifa — eða bara að vera til á kortinu?

Vetrarþjónusta á Dynjandisheiði lýkur klukkan 17 á virkum dögum og engin reglubundin þjónusta er um helgar. Á sama tíma búa íbúar sunnanverðra Vestfjarða við takmarkaða verslun, hátt verð og langar leiðir til að sækja þjónustu. Það er auðvelt að tala um byggðafestu og uppbyggingu innviða, en hvenær eigum við að fara að sjá árangurinn í verki?

Ég hef lengi haft vegamál á sunnanverðum Vestfjörðum hugleikin, ekki síst vetrarþjónustuna. Fyrir okkur sem búum hér eru samgöngur ekki aðeins spurning um þægindi eða ferðatíma. Þær snúast um atvinnu, fjölskyldu, verslun, þjónustu og möguleikann á að lifa eðlilegu lífi í eigin heimabyggð.

Nú hefur nýr samgönguráðherra tekið við og talað hefur verið um að greiða niður uppsafnaða innviðaskuld. Vonir eru bundnar við að eitthvað fari að breytast og að betur verði hlúð að innviðum landsbyggðarinnar.

Það er jákvætt að talað sé um úrbætur. En loforð ein og sér bæta ekki samgöngur, lækka ekki vöruverð og tryggja ekki fólki aðgang að þjónustu.

Spurningin er einföld: Hvað þýða þessi loforð fyrir okkur sem búum á sunnanverðum Vestfjörðum?

Dynjandisheiði: Er lífið búið klukkan 17?

Tökum Dynjandisheiði sem dæmi.

Samkvæmt upplýsingum Vegagerðarinnar er vetrarþjónustu á heiðinni sinnt frá klukkan 10 til 17 á virkum dögum, en engin reglubundin þjónusta er um helgar. Fyrirkomulagið er því 35 klukkustundir á viku, án reglubundinnar þjónustu á laugardögum og sunnudögum.

Dynjandisheiði er ekki bara vegur á korti. Hún er mikilvæg samgönguleið fyrir sunnanverða Vestfirði og skiptir máli fyrir fólk sem þarf að sækja verslun og aðra þjónustu á Ísafirði.

Hvað þýðir þetta fyrir fólkið sem býr hér? Hvað með þá sem vinna langan vinnudag, fjölskyldurnar sem hafa aðeins helgarnar til að fara í stærri innkaup og fólkið sem þarf að sinna erindum utan heimabyggðar?

Á það bara að vera heima?

Helgarnar eru oft sá tími sem fólk hefur til að sinna því sem ekki kemst fyrir á virkum dögum. Þá gefst tækifæri til að fara í stærri innkaup, heimsækja fjölskyldu eða sækja þjónustu sem ekki er í boði í heimabyggð. Þegar engin reglubundin vetrarþjónusta er um helgar þrengjast þessir möguleikar verulega.

Fólkið á sunnanverðum Vestfjörðum vinnur líka, á fjölskyldur og þarf að geta skipulagt líf sitt. Það er ekki eðlilegt að aðgengi að þjónustu sé svo háð þjónustutíma á vegi að fólk þurfi sífellt að laga daglegt líf sitt að honum.

Ég geri mér grein fyrir því að veðurfar á Vestfjörðum getur verið erfitt og að öryggi verður að vera í fyrirrúmi. Enginn ætti að ætlast til þess að starfsfólk vetrarþjónustu setji sig í hættu til að halda vegi opnum. En það er munur á lokun vegna óveðurs og því að engin reglubundin þjónusta sé skipulögð um heila helgi.

Samkvæmt minni upplifun hafa aðstæður á Dynjandisheiði batnað. Þess vegna finnst mér eðlilegt að spyrja hvort forsendur vetrarþjónustunnar hafi verið endurmetnar í samræmi við þær breytingar.

Hvers vegna hefst þjónustan ekki fyrr á morgnana? Hvers vegna lýkur henni klukkan 17? Hvers vegna er engin reglubundin þjónusta um helgar? Hefur verið metið hvaða áhrif þetta hefur á fólk sem þarf að ferðast vegna vinnu, verslunar og annarrar þjónustu?

Ég vil sjá að fyrirkomulagið verði endurskoðað og að sérstaklega verði kannað hvort hægt sé að lengja þjónustutímann og bæta helgarþjónustu. Slíkt þarf að byggjast á faglegu mati á veðri, umferð, kostnaði og öryggi. En það þarf að minnsta kosti að ræða málið af alvöru.

Ef stjórnvöld vilja greiða niður innviðaskuldina verða þau að geta sýnt fram á að vilji sé til að bæta þjónustu þar sem hennar er þörf.

Verslun, verðlag og valkostirnir sem vantar

Samgöngurnar eru þó aðeins einn hluti af stærra vandamáli.

Á sunnanverðum Vestfjörðum er verslun og þjónusta takmörkuð miðað við stærri þéttbýlisstaði. Í hverju bæjarfélagi er ein matvöruverslun sem íbúar reiða sig á í daglegu lífi. Valkostir neytenda eru því fáir og samkeppni takmörkuð innan hvers byggðarlags.

Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki að beina spjótum mínum að kaupmönnunum sjálfum. Þeir þurfa að reka fyrirtæki við aðstæður sem eru allt aðrar en hjá verslunum á fjölmennari svæðum. Viðskiptavinirnir eru færri, flutningsleiðir lengri og rekstrarumhverfið getur verið erfitt.

Það væri ósanngjarnt að kenna kaupmönnunum einum um hátt verð eða takmarkað úrval. Þeir halda uppi mikilvægri þjónustu og þurfa að ná endum saman eins og aðrir.

En staða neytenda er engu að síður erfið. Þegar aðeins ein matvöruverslun er í boði á hverjum stað hefur fólk takmarkaða möguleika til að bera saman verð og velja á milli verslana. Ef verðlag er hátt og úrval takmarkað reynir fólk eðlilega að leita annarra leiða til að spara.

Margir fara því í stærri innkaup á Ísafirði, meðal annars í Bónus eða Nettó, þegar tækifæri gefst. Matvöruinnkaup eru stór hluti af útgjöldum heimilanna og það er eðlilegt að fólk vilji nýta þá valkosti sem það hefur.

En hér tengjast vegamálin versluninni með mjög beinum hætti.

Ef erfitt er að komast til Ísafjarðar yfir vetrarmánuðina eða ferðin þarf að miðast við þröngan þjónustutíma verður erfiðara að nýta sér þá valkosti sem þar eru í boði. Íbúar verða því enn háðari þeirri verslun sem er til staðar í heimabyggð, jafnvel þótt þeir vildu geta valið aðra kosti.

Þetta er ekki bara spurning um þægindi. Þetta snýst um möguleika heimilanna til að halda útgjöldum í skefjum og hafa raunverulegt val um hvar þau versla.

Flutningskostnaðurinn hverfur ekki

Vörur koma ekki sjálfar í hillurnar. Það þarf að flytja þær, geyma þær og koma þeim til neytenda. Þegar vegalengdir eru miklar, flutningsleiðir langar og samgöngur erfiðar getur það haft áhrif á kostnað fyrirtækja.

Sá kostnaður hverfur ekki af sjálfu sér. Hann verður hluti af rekstrinum og getur haft áhrif á verð, úrval og möguleika fyrirtækja til að halda úti þjónustu.

Þetta er ekki einfalt vandamál sem hægt er að leysa með einni ákvörðun. En það er einmitt ástæðan fyrir því að stjórnvöld þurfa að horfa á heildarmyndina.

Ef markmiðið er að fólk geti búið á sunnanverðum Vestfjörðum til framtíðar verður að taka mið af því hvað kostar að reka fyrirtæki, flytja vörur, halda úti verslun og tryggja fólki aðgang að þjónustu.

Það er ekki raunhæft að ætlast til þess að íbúar og fyrirtæki beri allan þann kostnað ein og sér á sama tíma og stjórnvöld tala um byggðafestu og jöfn tækifæri. Það er heldur ekki sanngjarnt að setja kaupmenn í þá stöðu að þurfa að bera ábyrgð á vandamálum sem þeir ráða aðeins að hluta við.

Þess vegna tel ég að skoða þurfi hvort hægt sé að bæta aðgengi að vörum og verslun með samstarfi, betri dreifingu eða öðrum útfærslum sem henta aðstæðum á svæðinu.

Það þarf ekki endilega að þýða að stór verslun opni í hverju byggðarlagi. En það ætti að vera hægt að kanna hvort samstarf við stærri verslunarkeðjur, skipulagðar afhendingarleiðir eða aðrar lausnir geti aukið val neytenda og auðveldað fólki að nýta sér hagstæðara verð þar sem það er í boði.

Slíkar lausnir þarf að þróa með hliðsjón af raunverulegum aðstæðum og án þess að veikja þær verslanir sem halda uppi nauðsynlegri þjónustu í heimabyggð. Markmiðið á að vera að bæta stöðu íbúanna, ekki að skapa ný vandamál.

Byggðafesta verður að sjást í verki

Það er auðvelt að tala um mikilvægi landsbyggðarinnar í ræðum og stefnumótandi áætlunum. Það er auðvelt að segja að fólk eigi að geta búið um allt land og að byggðafesta sé mikilvæg.

En hvað þýðir það í raun?

Það hlýtur að þýða að fólk hafi raunhæfan möguleika á að búa þar sem það kýs. Aðgengi að nauðsynlegri þjónustu má ekki vera svo takmarkað að það hafi veruleg áhrif á möguleika fólks til að sinna vinnu, fjölskyldu og daglegu lífi. Fyrirtæki þurfa jafnframt viðunandi rekstrarskilyrði svo hægt sé að halda uppi þjónustu í heimabyggð.

Það er ekki nóg að hvetja fólk til að setjast að á landsbyggðinni ef aðstæður gera því sífellt erfiðara að búa þar. Það er ekki nóg að tala um að greiða niður innviðaskuldina ef breytingarnar skila sér ekki í raunverulegri þjónustu.

Þegar samgöngur eru takmarkaðar, valkostir í verslun fáir og kostnaður við daglegt líf hár verður erfiðara að sannfæra fólk um að framtíð þess sé á svæðinu. Þetta hefur áhrif á fjölskyldur sem velta fyrir sér hvar þær eigi að búa, ungt fólk sem hyggst stofna heimili og fyrirtæki sem þurfa að meta hvort rekstur á svæðinu sé raunhæfur.

Þannig getur myndast vítahringur. Takmörkuð þjónusta gerir byggðina síður aðlaðandi, fækkun íbúa getur veikt rekstrargrundvöll fyrirtækja og þegar þjónusta minnkar enn frekar verður enn erfiðara að halda fólki í byggðinni.

Þess vegna þarf að bregðast við áður en vandinn verður stærri.

Stjórnvöld þurfa að svara

Ég geri mér grein fyrir því að fjármunir eru takmarkaðir og að stjórnvöld þurfa að forgangsraða verkefnum. Ég geri mér líka grein fyrir því að vegamál á Vestfjörðum eru flókin vegna veðurfars og aðstæðna.

En forgangsröðun snýst einmitt um að ákveða hvað skiptir mestu máli. Ef markmiðið er að viðhalda byggð og tryggja fólki jöfn tækifæri verður að meta samgöngur út frá samfélagslegri þýðingu þeirra, ekki aðeins kostnaðinum við að halda vegi opnum.

Þess vegna tel ég að stjórnvöld þurfi að svara nokkrum skýrum spurningum:

• Hvernig á að tryggja að vetrarþjónusta á Dynjandisheiði mæti raunverulegum þörfum íbúa sunnanverðra Vestfjarða?
• Hefur verið metið hvort hægt sé að lengja þjónustutímann og bæta þjónustu um helgar?
• Hvaða áþreifanlegu úrbætur eru fyrirhugaðar á samgöngum svæðisins, og hvenær eiga þær að skila sér?
• Hvernig ætla stjórnvöld og sveitarfélög að vinna að því að bæta aðgengi að verslun og þjónustu og draga úr þeim óhagræðum sem íbúar og fyrirtæki þurfa að bera?

Þetta eru ekki óraunhæfar kröfur. Þetta eru eðlilegar spurningar frá fólki sem vill geta búið áfram í heimabyggð sinni.

Ég vil sjá skýra áætlun um úrbætur, með tímasetningum, ábyrgð og markmiðum sem hægt er að fylgja eftir. Íbúarnir eiga ekki aðeins að fá að heyra að málið sé í skoðun. Þeir eiga að fá að vita hvað stendur til, hvaða hindranir eru til staðar og hvernig eigi að vinna að lausnum.

Við viljum ekki forréttindi — við viljum sanngirni

Ég skrifa þetta ekki vegna þess að ég telji að sunnanverðir Vestfirðir eigi að sitja í fyrirrúmi umfram aðra landshluta. Ég skrifa þetta vegna þess að mér finnst sanngjarnt að fólk sem býr hér geti búist við því að stjórnvöld taki þarfir þess alvarlega.

Við erum ekki að biðja um að allir vegir séu opnir við allar aðstæður eða að allar verslanir bjóði sama úrval og stórmarkaðir í stærstu bæjum landsins. Við erum að biðja um að raunverulegar aðstæður okkar séu teknar með í reikninginn þegar ákvarðanir eru teknar.

Við viljum samgöngur sem gera okkur kleift að sinna daglegu lífi með eins eðlilegum hætti og aðstæður leyfa. Við viljum að innviðauppbygging sjáist í framkvæmd, ekki aðeins í yfirlýsingum. Og við viljum að raunhæfar leiðir séu skoðaðar til að bæta aðgengi að verslun og þjónustu.

Sunnanverðir Vestfirðir eiga að vera samfélag þar sem fólk getur búið, starfað og byggt sér framtíð. Ekki svæði sem þarf sífellt að minna á tilvist sína þegar kemur að fjárveitingum og þjónustu.

Nú er kominn tími til að stjórnvöld sýni í verki að þau taki þessar byggðir alvarlega. Það þarf að endurskoða fyrirkomulag vetrarþjónustu á Dynjandisheiði, kanna raunhæfar leiðir til að bæta helgarþjónustu og lengja þjónustutíma og vinna með sveitarfélögum og fyrirtækjum að lausnum á sviði verslunar og þjónustu.

Þetta snýst ekki aðeins um Dynjandisheiði eða matvöruverð. Það snýst um rétt fólks til að búa þar sem það vill búa og hafa raunhæf skilyrði til að lifa þar eðlilegu lífi.

Við þurfum ekki fleiri falleg orð um mikilvægi landsbyggðarinnar. Við þurfum að sjá að það skipti máli í verki.

Sunnanverðir Vestfirðir eiga skilið meira en loforð. Íbúarnir eiga skilið raunhæf búsetuskilyrði, aðgengi að nauðsynlegri þjónustu og samgöngur sem taka mið af lífi þeirra.

Það er ekki krafa um forréttindi.

Það er krafa um sanngirni.

Greinahöfundur er íbúi í Vesturbyggð.