Hvað þarf til að verða sjúkra­liði?

Nám í heilbrigðistengdum greinum hefur tekið miklum breytingum á síðustu árum og áratugum. Kröfur um þekkingu, verklega færni, ábyrgð og fagmennsku hafa aukist í takt við sífellt flóknari heilbrigðisþjónustu. Það á ekki síður við um sjúkraliðanámið, sem hefur þróast og eflst verulega. Menntunin að baki starfinu er því mun umfangsmeiri en margir kunna að þekkja frá fyrri tíð.

Stundum þarf þó bara eitt orð til að vekja umræðu um það sem við teljum okkur vita. Þegar sjúkraliðum var nýlega lýst sem ófaglærðum vakti það eðlilega sterk viðbrögð. Ummælin bárust hratt og víða, og gáfu tilefni til að staldra við og spyrja hvort við höfum sagt nægilega skýrt frá þeirri þróun sem orðið hefur - og þeirri menntun, hæfni og ábyrgð sem nú fylgja starfsheitinu sjúkraliði.

Ummælin voru leiðrétt og beðist var afsökunar. Ég kann að meta það og fyrir mitt leyti er þeim hluta málsins lokið. Umræðan gefur engu að síður gott tilefni til að fræða, skýra hvernig námið hefur þróast og gera fagið sýnilegra.

Menntun sem sameinar fræði, færni og ábyrgð

Sjúkraliðanámið er 206 framhaldsskólaeiningar og tekur að jafnaði þrjú ár eða sex annir. Námslok eru á þriðja hæfniþrepi og námið skiptist í almennar greinar, heilbrigðisgreinar og sérgreinar sjúkraliðabrautar. Það sameinar bóklegt og verklegt nám í skóla við vinnustaðanám og starfsþjálfun á heilbrigðisstofnunum. Nemendur læra meðal annars hjúkrun, líffæra- og lífeðlisfræði, sjúkdómafræði, lyfjafræði, sýklafræði, næringarfræði, sálfræði, samskipti og siðfræði. Þeir læra jafnframt faglega skráningu í sjúkraskrá, þverfaglegt samstarf, forgangsröðun verkefna og að beita faglegri og gagnrýninni hugsun við fjölbreyttar aðstæður.

Vinnustaðanám og starfsþjálfun eru umfangsmiklir og mikilvægir þættir námsins. Þar starfa nemendur undir handleiðslu á heilbrigðisstofnunum, setja sér fagleg markmið og fá hæfni sína og framvindu metna. Þannig læra þeir að færa fræðilega þekkingu yfir í raunverulegar aðstæður. Starfsnámið er því óaðskiljanlegur hluti fagmenntunarinnar. Tilgangur námsins er að undirbúa nemendur fyrir krefjandi störf við hjúkrun, endurhæfingu og forvarnir, bæði á heilbrigðisstofnunum og á heimilum fólks. Námið gerir ríkar kröfur um þekkingu og verklega færni, en ekki síður um samskiptahæfni, siðferðisvitund, sjálfstæði og ábyrgð.

Að námi loknu er hægt að sækja um starfsleyfi hjá Embætti landlæknis. Starfsheitið sjúkraliði er lögverndað og aðeins þeir sem hafa gilt starfsleyfi mega bera starfsheitið og starfa sem sjúkraliðar. Sjúkraliðar bera faglega ábyrgð á eigin störfum við hjúkrun og umönnun í samræmi við menntun sína, þjálfun og færni.

Náms- og starfsþróun sjúkraliða lýkur ekki við útskrift. Háskólinn á Akureyri býður starfandi sjúkraliðum 60 eininga fagnám til diplómaprófs á háskólastigi. Námið er skipulagt yfir tvö ár og þar er hægt að velja á milli samfélagsgeðhjúkrunar og öldrunar- og heimahjúkrunar. Með náminu dýpka sjúkraliðar klíníska þekkingu sína og styrkja hæfni sína til faglegra samskipta, fræðslu, stjórnunar og leiðtogastarfa.

Að sjá fagið eins og það er

Sjúkraliðar starfa á sjúkrahúsum og hjúkrunarheimilum, í heimahjúkrun, endurhæfingu, geðheilbrigðisþjónustu og víðar. Þeir veita daglega hjúkrun og umönnun, fylgjast með heilsufari og breytingum á líðan, sinna fjölbreyttum hjúkrunarverkum, skrá upplýsingar og taka þátt í endurhæfingu og líknandi meðferð. Verkefni þeirra ráðast af menntun, reynslu, viðbótarþjálfun og starfsvettvangi hvers og eins.

Mörg verk sem virðast einföld við fyrstu sýn eru í raun hluti af markvissri og skipulagðri hjúkrun. Að fylgjast með næringu, hreyfigetu, húðástandi, lífsmörkum, verkjum eða breyttri hegðun getur skipt sköpum. Sjúkraliðar þurfa að geta greint breytingar, brugðist við þeim, skráð upplýsingar og komið upplýsingunum rétt og tímanlega á framfæri við aðra í heilbrigðisteyminu.

Sýnileiki stéttarinnar snýst því ekki aðeins um viðurkenningu og virðingu, þótt hvort tveggja skipti máli. Hann snýst líka um gæði og öryggi þjónustunnar. Þegar þekking og hæfni sjúkraliða eru ekki sýnilegar er hætta á að þær séu ekki nýttar sem skyldi. Þá tapa ekki aðeins sjúkraliðarnir og vinnustaðirnir, heldur fyrst og fremst fólkið sem þarf á þjónustunni að halda.

En sýnileiki snýst ekki aðeins um hvernig almenningur sér sjúkraliða. Menntun þeirra, hæfni og fagleg ábyrgð þurfa einnig að endurspeglast í starfslýsingum, verkefnaskiptingu og daglegu samstarfi innan heilbrigðiskerfisins. Þar er enn verk að vinna. Víða hafa störf og starfslýsingar ekki þróast í takt við menntunina og hæfni sjúkraliða er því ekki alltaf nýtt eins og best verður á kosið.

Þegar við þekkjum menntunina skiljum við ábyrgðina. Þegar við skiljum ábyrgðina sjáum við virði stéttarinnar. Og þegar við sjáum virðið eigum við betri möguleika á að tryggja að sjúkraliðar verði áfram til staðar þegar við sjálf eða fólkið okkar þurfum á þeim að halda.

Höfundur er formaður Sjúkraliðafélags Íslands.