Þjóðarsjóðurinn okkar heitir Lands­virkjun. Erum við að á­vaxta hann?

Í vikunni tók til starfa nýr starfshópur stjórnvalda um gervigreind — skipaður fólki sem raunverulega þekkir tæknina, undir formennsku reynds frumkvöðuls, með fulltrúa úr alþjóðlegu tækniumhverfi. Þetta er skref sem margir okkar höfum kallað eftir árum saman, og það ber að fagna því hispurslaust. Ég vil sérstaklega þakka Kristrúnu Frostadóttur forsætisráðherra þá framsýni að koma þessu ráði á fót. Loksins ætla stjórnvöld að hlusta á fólk sem talar tungumál tækninnar.

Ég skrifa þessa grein í þeirri einlægu von að stjórnvöld hlusti líka á það sem slíkur hópur mun leggja til. Því tíminn til að grípa er núna — ekki eftir tvö ár.

Og hér er stóra spurningin sem ég vona að hópurinn taki föstum tökum.

Orkan sem hráefni framtíðar

Um allan heim er að fara í gang iðnbylting. Ekki bylting reykspúandi verksmiðja, heldur bylting reiknigetu. Gervigreind — sú tækni sem er að umbreyta atvinnulífi, vísindum og stjórnsýslu — gengur fyrir einu hráefni umfram öll önnur: raforku.

Reikniver, þar sem gervigreind er þjálfuð og keyrð, rísa nú hvarvetna. Þau leita að tvennu: stöðugri, hreinni orku og köldu loftslagi. Ísland hefur hvort tveggja í ríkari mæli en nánast nokkurt annað land á jörðinni.

Keðjan er einföld. Orka verður að reikniafli. Reikniafl verður að greind. Greind verður að verðmætum. Á meðan aðrar þjóðir keppast við að byggja upp þessa keðju — oft með orku sem er hvorki hrein né ódýr — sitjum við á sjálfu hráefninu og horfum á.

Spegillinn frá því í haust

Haustið 2025 bilaði spennir í álverinu á Grundartanga. Í marga mánuði var verið keyrt á þriðjungsafköstum. Fréttin fór framhjá flestum sem tæknilegt smáatriði í rekstri eins fyrirtækis.

En hún var meira en það. Hún var spegill.

Þegar eftirspurn eins stórnotanda hrynur svona snögglega, blasir við spurning sem við forðumst yfirleitt að spyrja: hvað gerum við þegar orka losnar og hefur engan tilbúinn kaupanda sem skapar úr henni ný verðmæti? Í landi sem framleiðir hreina raforku umfram flest annað ættum við að eiga svar á reiðum höndum. Það gerðum við ekki. Við áttum ekkert reikniver tilbúið til að grípa svigrúmið, engan sveigjanlegan hátækniiðnað sem gat umbreytt lausri orku í verðmæti á staðnum. Svo augnablikið leið hjá, eins og svo mörg á undan því.

Þjóðarsjóðurinn sem við gættum ekki

Hér liggur málefnalega gagnrýnin, og hún á rétt á sér.

Landsvirkjun er ekki venjulegt fyrirtæki. Hún er einn verðmætasti þjóðarsjóður sem við eigum — sameign okkar allra, byggð á auðlind sem náttúran gaf. Með slíka ábyrgð fylgir sú skylda að horfa fram á veginn, ekki bara reka kerfið dag frá degi.

Þegar iðnbylting reiknigetunnar var þegar hafin annars staðar, hefðu stjórn og stjórnendur orkufyrirtækja okkar — og stjórnvöld sem yfir þeim standa — átt að vera skrefi á undan: að byggja upp innlenda eftirspurn eftir reikniafli, að undirbúa jarðveginn fyrir gervigreindariðnað í eigu landsmanna. Það var ekki gert í tíma. Það er ekki einstakt óhapp heldur mynstur: Ísland hefur sögulega tilhneigingu til að horfa á iðnbyltingar úr fjarlægð, meta þær af varfærni, og stökkva svo inn þegar tækifærið er að mestu farið.

Ég segi þetta ekki til að úthúða neinum. Ég segi það vegna þess að við megum ekki gera það aftur.

Þetta snýst ekki um að selja orkuna ódýrt

Það væri auðvelt að afgreiða þetta sem enn eitt ákallið um að selja orku á útsöluverði til erlendra risa. Það er ekki það sem ég legg til, og það væri röng lexía.

Málið snýst um hið gagnstæða: að byggja verðmætin hér. Reikniver í eigu erlendra fyrirtækja, sem senda hagnaðinn úr landi, eru takmörkuð framför. En innlendir gervigreindar-innviðir — reiknigeta sem íslensk fyrirtæki, stofnanir og sprotar geta byggt ofan á — myndu breyta orku í störf, þekkingu og fullveldi. Það er munurinn á því að vera hráefnisútflytjandi og því að vera þátttakandi í byltingunni.

Ég tala hér ekki sem hlutlaus áhorfandi. Ég byggi sjálfur íslenska gervigreind, og ég veit af eigin reynslu hversu mikið það skiptir að reiknigetan sé hér, undir íslenskri og evrópskri lögsögu, ekki í fjarlægu gagnaveri undir erlendum lögum. Fullveldi í gagnavinnslu er ekki lúxus. Það er forsenda þess að íslensk fyrirtæki geti yfirhöfuð notað gervigreind með sín viðkvæmustu gögn.

Ákvörðunin er okkar

Tæknin er til. Orkan er til. Sérþekkingin er að byggjast upp — og nú er kominn starfshópur sem getur bent stjórnvöldum á réttu leiðina. Það eina sem vantar er ákvörðun: pólitískur og viðskiptalegur vilji til að líta á hreina orku ekki bara sem útflutningsvöru, heldur sem grunn að nýrri atvinnugrein sem við eigum sjálf.

Iðnbyltingar bíða ekki eftir þeim sem eru varfærnir. Þær verðlauna þá sem grípa. Spurningin er ekki hvort þessi bylting eigi sér stað — hún er þegar hafin. Spurningin er hvort Ísland ætli að leiða hana, eða horfa á hana úr fjarlægð eins og svo oft áður.

Þjóðarsjóður sem er aðeins geymdur, en aldrei ávaxtaður, rýrnar að lokum. Við eigum orkuna. Nú reynir á hvort við höfum kjarkinn til að ávaxta hana — okkur öllum til heilla.

Höfundur er stofnandi og framkvæmdastjóri Orkuskipta ehf. og byggir íslensku gervigreindina Alvitur.