Tæknin kemur hratt - en á­vinningurinn ekki sjálf­krafa

Dagana 6.-7. júlí komu yfir 4.200 fulltrúar frá meira en 170 löndum saman í Genf á fyrsta alþjóðlega samráðsfund Sameinuðu þjóðanna um stjórnarhætti gervigreindar. Með fundinum sendu Sameinuðu þjóðirnar skýr skilaboð: Gervigreind er ekki lengur aðeins viðfangsefni tæknifyrirtækja og sérfræðinga. Hún er orðið samfélagsmál sem þjóðir heims þurfa að takast á við í sameiningu.

Það er ekki að ástæðulausu. Gervigreind getur flýtt fyrir lyfjaþróun, stutt greiningu sjúkdóma, bætt aðgang að menntun, aukið framleiðni og hjálpað okkur að leysa flókin verkefni. En sama tækni getur einnig auðveldað dreifingu rangfærslna og djúpfalsana, aukið hættu á netárásum, ógnað friðhelgi einkalífs og magnað upp misskiptingu og samþjöppun valds.

Stóra spurningin er því ekki hvort gervigreind verði hluti af samfélagi okkar. Hún er það nú þegar. Spurningin er hvort við ætlum aðeins að taka við tækninni eins og hún kemur frá alþjóðlegum fyrirtækjum eða byggja upp getu til að nýta hana á okkar eigin forsendum.

Á fundinum í Genf var eitt stef endurtekið: Aðgangur að gervigreind tryggir ekki sjálfkrafa ávinning. Það er auðvelt að kaupa áskrift að nýju verkfæri. Miklu erfiðara er að breyta vinnubrögðum þannig að verkfærið bæti raunverulega þjónustu, nám eða framleiðni. Hugbúnaður einn og sér lagar ekki heilbrigðiskerfi, kennir ekki börnum og einfaldar ekki opinbera þjónustu. Til þess þarf hæft fólk, trausta innviði, góð gögn, skýra ábyrgð og stofnanir sem kunna að meta bæði gagnsemi tækninnar og áhættuna.

Leiðin frá nýrri tækni til betra samfélags er því keðja, ekki stökk. Fyrst þarf tæknin að vera aðgengileg. Síðan þarf fólk að kunna að nota hana. Þá þarf að aðlaga hana að raunverulegum verkefnum og endurhanna vinnuferla í kringum hana. Að lokum þarf að mæla hvort notkunin hafi í raun skilað betri þjónustu, meiri þekkingu eða sparaðri vinnu. Ef einn hlekkur brestur verður ávinningurinn lítill, sama hversu öflug tæknin er.

Þetta skiptir Ísland miklu máli. Við erum lítil þjóð með sterkar stofnanir, öflugt menntakerfi og lifandi nýsköpunarsamfélag. Smæðin getur gert okkur kleift að prófa nýjar leiðir og innleiða breytingar hraðar en stærri ríki. En hún skapar líka sérstaka áhættu. Íslenskan er með lítið málsvæði. Gögn um íslenskt samfélag eru takmörkuð og við höfum lítið bolmagn til að hafa áhrif á stærstu tæknifyrirtæki heims. Ef við erum aðgerðalaus gætu kerfi sem eru hönnuð annars staðar, fyrir önnur tungumál og önnur samfélög, smám saman mótað skóla okkar, vinnumarkað og opinbera þjónustu.

Við þurfum þess vegna að byggja upp það sem kalla mætti þjóðlega gervigreindarfærni. Hún felst ekki í því að allir verði forritarar eða að gervigreind sé notuð við hvert verkefni. Hún felst í því að samfélagið geti tekið upplýstar ákvarðanir: vitað hvar tæknin á við, hvar hún á ekki við, hvaða gildum hún á að þjóna og hvaða mörk hún má ekki fara yfir.

Slík færni þarf að ná til alls samfélagsins. Börn og ungmenni þurfa að læra að nota gervigreind á skapandi og gagnrýninn hátt, þekkja takmarkanir hennar og greina á milli áreiðanlegra upplýsinga og sannfærandi tilbúnings. Kennarar þurfa tíma, þjálfun og skýran ramma til að geta leiðbeint þeim. Starfsfólk fyrirtækja og hins opinbera þarf að geta endurmetið vinnuferla í stað þess að bæta nýju verkfæri ofan á gömul kerfi. Stjórnendur og stjórnmálafólk þurfa síðan nægan skilning til að spyrja réttu spurninganna og bera ábyrgð á ákvörðunum sem teknar eru með aðstoð tækninnar.

Um leið þurfum við að verja það sem gerir okkur að þjóð. Ef gervigreind skilur íslensku illa eða endurspeglar ekki íslenskan veruleika verður hún síður gagnleg og getur jafnvel ýtt undir undanhald tungumálsins. Að tryggja íslenskunni sess í þessari tæknibyltingu er því ekki jaðarverkefni málfræðinga. Það er hluti af stafrænu sjálfstæði þjóðarinnar.

Traust verður einnig úrslitaatriði. Fólk mun ekki sætta sig við að ógegnsæ kerfi taki ákvarðanir um réttindi þess, heilbrigði, menntun eða atvinnumöguleika. Við þurfum skýra ábyrgð, mannlega yfirsýn og raunhæfar leiðir til að fá ákvarðanir endurskoðaðar. Sérstaklega þarf að huga að börnum, sem geta orðið fyrir skaða af fölsuðu efni, gagnasöfnun og kerfum sem eru hönnuð til að halda athygli þeirra.

Þjóð sem er fær í gervigreind er ekki endilega sú sem notar mest af henni. Hún er sú sem hefur raunverulegt val. Hún getur nýtt tæknina þar sem hún bætir líf fólks en hafnað henni þar sem hún grefur undan réttindum, trausti eða mannlegum samskiptum.

Gervigreind mun breyta samfélaginu á næstu árum, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Verkefni okkar er ekki að stöðva þá þróun eða fagna henni gagnrýnislaust. Það er að móta hana. Ef við fjárfestum í fólki, íslenskunni, stofnunum og trausti getum við tekið þátt í tæknibyltingunni án þess að missa stjórn á stefnunni. Þá verðum við ekki aðeins neytendur framtíðar sem aðrir hafa hannað, heldur þjóð sem tekur þátt í að skapa hana.

Höfundur er ráðgjafi og höfundur bókarinnar The AI Fluent Leader