Segir undan­þágur rekast á grunnforsendur ESB

Tilefnið var viðtal Financial Times við Costas Kadis, sjávarútvegsstjóra Evrópusambandsins. Kadis lýsti þar vilja til sveigjanleika í hugsanlegum aðildarviðræðum við Ísland.

Ekkert aðildarríki með slíka undanþágu

Maria Reumert Gjerding, umhverfisráðherra Danmerkur, var í kjölfarið spurð hvort fordæmi væru fyrir því að núverandi aðildarríki hefði varanlega undanþágu frá valdi Evrópusambandsins á sviði sjávarútvegs.

Hún svaraði að ekkert núverandi aðildarríki hefði, eftir því sem ráðuneytið vissi best, slíka undanþágu. Ráðherrann sagði jafnframt að niðurstaða hugsanlegra aðildarviðræðna réði því hversu mikið ákvörðunarvald Ísland þyrfti að framselja á sjávarútvegssviðinu.

Málið var einnig tekið upp á hollenska þinginu. Þar spurði Michiel Hoogeveen, þingmaður JA21, Rob Jetten forsætisráðherra hvort sameiginlega sjávarútvegsstefnan tilheyrði því regluverki sem umsóknarríki þyrftu að taka upp til að verða fullgildir aðilar að ESB. Jetten svaraði því játandi.

Hollenska þingið samþykkti síðar ályktun þar sem ríkisstjórninni var falið að staðfesta á vettvangi ESB að sjávarútvegsstefnan, þar á meðal reglur um aðgang að hafsvæðum og fiskimiðum, yrði áfram óaðskiljanlegur hluti regluverksins í aðildarviðræðum.

Ekki óbilgirni í garð Íslands

Albert Jónsson, sérfræðingur í alþjóðamálum og fyrrverandi sendiherra, skrifar um alþjóðamál á vef sinn og hefur fjallað ítarlega um stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu.

Hann telur viðbrögðin í ríkjunum tveimur ekki stafa af sérstakri andstöðu við íslenska hagsmuni.

„Þarna er ekki á ferðinni óbilgirni heldur endurspegla þessi viðbrögð að mínu mati einfaldlega lykileinkenni og lykilforsendur Evrópusambandsins og langa sögu samninga og málamiðlana sem það hvílir á.“

Spurningarnar á þingunum sýni afleiðingar þess þegar rætt er um frávik frá þeirri málamiðlun.

„Og öll þessi atriði gera tal eða kröfur um varanlegar undanþágur að viðkvæmu máli í Evrópusambandinu og það er ekkert nýtt í því.“

Sérstaðan kallar á undanþágur

Hagsmunir Íslands í sjávarútvegi yrðu að mati Alberts fyrirferðarmiklir ef aðildarviðræður hæfust á ný.

„Í hugsanlegum aðildarviðræðum má gera ráð fyrir að Ísland myndi auðvitað leggja ríka áherslu á það að Ísland hafi sérstöðu, einkum hvað varðar auðlindir.“

Hann telur afleiðinguna af þeirri afstöðu liggja nokkuð skýrt fyrir.

„Í aðildarviðræðum myndi það væntanlega kalla á varanlegar undanþágur fyrir Ísland frá sáttmálum við ESB og meginreglum þess, eins og er spurt um að mér skilst á danska og hollenska þinginu.“

Þar rekast íslensk markmið á eðli þess ferlis sem umræða er um að taka þátt í.

„Sem lýtur að sögu og einkennum ESB að umsóknarríki sækir ekki á í aðildarviðræðum og setur ekki skilyrði.“

Albert spyr hvað Ísland myndi gera í hugsanlegum aðildarviðræðum vegna þeirrar sérstöðu og sérhagsmuna sem birtast ekki síst í auðlindamálum landsins. Hann bendir á að Evrópusambandið byggi hins vegar á samþættingu og einsleitni aðildarríkjanna.

„En hins vegar byggir ESB á meginreglum, ekki á sérstöðu. Það byggir á meginreglum um samþættingu og einsleitni aðildarríkjanna.“

Ótti við fordæmi

Áhyggjur aðildarríkjanna takmarkast ekki við þau áhrif sem undanþága hefði á Ísland. Sérlausn gæti einnig haft áhrif á kröfur ríkja sem þegar eru innan sambandsins.

„Og það er þvert á móti litið svo á að mikið tillit til sérstöðu, einhverjar varanlegar undanþágur í þessu tilviki, myndi grafa undan, myndi skapa fordæmi sem græfu undan meginreglum og nauðsynlegri einingu meðal ESB-ríkjanna.“

Albert segir viðbrögðin við umræðunni sýna hvernig slíkt fordæmi gæti orðið að innanríkispólitísku álitaefni í öðrum ríkjum.

„Aðildarríki geta komið fram og sagt af hverju fæ ég ekki svona undanþágu og svo framvegis, þannig að þetta er snúið.“

Öll ríkin þurfi að samþykkja

Ummæli fulltrúa framkvæmdastjórnarinnar um sveigjanleika ráða ekki ein og sér niðurstöðu hugsanlegra aðildarviðræðna. Ríkisstjórnir aðildarríkjanna komi að öllum mikilvægustu ákvörðunum ferlisins.

Hlutverk framkvæmdastjórnarinnar breyti því ekki að pólitískt samþykki þarf frá hverju ríki fyrir sig.

„Það er í rauninni ekki samið við framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, það er samið við öll ríkin og öll aðildarríkin þurfa að veita samþykki.“

Samhljóða niðurstöðu þarf áður en komið er að lokum ferlisins.

„Það þarf einróma samþykki við öllum helstu skrefum í aðildarviðræðunum og auðvitað þarf að samþykkja svo á endanum nýjan aðildarsamning og allt sem í honum felst.“

Ályktun hollenska þingsins segir ekki ein og sér hver niðurstaða hugsanlegra viðræðna yrði. Hún sýnir þó að íslensk sérlausn gæti mætt pólitískri mótstöðu löngu áður en endanlegur samningur lægi fyrir.

„Það er ómögulegt fyrir mig að spá fyrir um það, en það bara liggur fyrir að öll aðildarríki þurfa að samþykkja á endanum aðildarsamning og ef það eru undanþágur í honum þá þurfa öll aðildarríkin að samþykkja þær undanþágur.“

Ólíkar forsendur

Albert segir málið ekki snúast sérstaklega um afstöðu Dana eða Hollendinga. Svörin þar endurspegli mun stærra úrlausnarefni.

„Almennt er allt tal um undanþágur í Evrópusambandinu mjög viðkvæmt vegna þess að Evrópusambandið hvílir ekki á sérstöðu aðildarríkja heldur samleitni og að eiga sameiginlegt og samþættingu.“

Þarna birtist sá grundvallarmunur sem Albert telur að yrði á forsendum Íslands og Evrópusambandsins í hugsanlegum aðildarviðræðum.

„Í stuttu máli þá myndu Ísland og ESB að öllum líkindum óhjákvæmilega nálgast aðildarviðræður út frá mjög ólíkum forsendum. Þannig að allt tal um undanþágur er mjög viðkvæmt mál í Evrópusambandinu og ekki nýtt í því.“

Málið hafi komið upp áður

Albert vísar að lokum til þess sem fram kemur í skýrslum um fyrri aðildarviðræður Íslands. Hann setur skýran fyrirvara við eigin lýsingu á því ferli.

„Eins og ég skil það þá kom Evrópusambandið hérna fram með tillögu um það að Ísland gerði aðgerðaáætlun, eins og það var kallað, um það hvernig það myndi taka upp sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins.“

Samkvæmt skilningi hans komst sá þáttur viðræðnanna ekki lengra.

„Og á því strandaði, eins og maður skilur þær skýrslur sem hafa komið fram um þessar viðræður.“