Fram­sækið skipu­lag á lands­vísu

Þróun byggðar, samgangna og atvinnulífs á Íslandi hefur verið meira sjálfsprottin út frá aðstæðum en skipulögð. Það er skiljanlegt að svo hafi verið áður fyrr í litlu dreifðu samfélagi en nú eru aðstæður breyttar og við getum gert betur.

Með því að ástunda fram sækna stefnumarkandi áætlanagerð fyrir landið allt einstaka landshluta getum við eflt land og þjóð hraðar og betur, eins og margar nágrannaþjóðir hafa lengi gert með árangursríkum hætti um langa hríð.

Samkeppni um framtíðarsýn

Meðal skýringa á takmarkaðri áætlanagerð eru mismunandi skoðanir og væntingar um hvert skal stefna bæði innan og milli landshluta. Opinberar skipulagsstofnanir virðast fara sér hægt í að leggja fram áætlanir sem kunna að vera umdeildar. Við þurfum að koma okkur út úr þessari stöðu.

Til að leiða fram áhugaverða framtíðarsýn fyrir landið og einstaka landshluta ætti á nokkurra ára fresti að efna til opinberrar samkeppni, hérlendis og erlends um stefnumótun fyrir landið til næstu 30 ára eða svo.

Niðurstöðurnar ætti að meta af skipulagsyfirvöldum væntanlega á vegum HMS og kynna fyrir landsmönnum. Líta mætti á niðurstöðuarnar sem gagnagrunn fyrir almenning, stjórnmálaflokkar og stjórnvöld sem síðan getur leitt til markvissari stefnumótunar landinu öllu til heilla. Kostnaðurinn við ferlið gæti numið um 10 milljónum króna en afraksturinn gæti verið mikill ef fram kæmu nýtanlegar hugmyndir.

Hér á landi eru það helst sveitarfélög sem halda samkeppni um skipulag og hönnun einstakra svæða þar sem fagfólk leggur fram ólíkar og metnaðarfullar tillögur sem valið er út og þróað áfram. Með því að yfirfæra þessa aðferð á landið allt mætti kalla fram áhugaverðar sviðsmyndir þar sem fram kæmi heildstæð sýn á búsetu, samgöngur, atvinnuvegi og nýtingu lands. Það þýðir ekki að það verði að fara beint eftir tilteknum niðurstöðum, en afurðirnar væru gott innlegg í umræðuna og myndu væntanlega nýtast beint að hluta til.

Undirbúningurinn er mikilvægur?

Skilgreina þarf skýrt í útboðsgögnum hvaða spurningum á að svara. Þar kæmi til greina að ávarpa:

• Hvar og hvernig er skynsamlegast að byggja upp húsnæði á Íslandi?
• Hvar á landinu ætti helst að stunda helstu atvinnuvegi svo sem landbúnað, sjávarútveg, iðnað?
• Hvernig dreifum við ferðamönnum betur um landið?
• Hvernig á samgöngukerfið að vera? Ættu hágæða almenningssamgöngur að ná til alls stór höfuðborgarsvæðisins? Ætti að koma háhraða fluglest KEF – REY?
• Ættum við að koma upp heils árs hálendisvegum?
• Hvar ætti miðstöð innanlandsflugsins að vera ef hún þarf að fara úr miðbæ Reykjavíkur og hvar ætti næsti (vara) alþjóðaflugvöllur að vera?
• Hvaða svæði hafa raunhæfa vaxtarmöguleika og hvar þarf að forgangsraða?

Þetta eru ekki einfaldar spurningar og svörin eru sjálfsagt umdeild – en það er einmitt ástæðan fyrir því að taka þarf þær skipulega fyrir jafnvel þó ekki verði sátt um aðgerðir.

Skýr matsviðmið

Mikilvægt er skilgreina fyrir fram hvernig tillögur verði metnar. Væntanlega ætti að taka mið af:

• áhrifum á mannfjölda og byggðaþróun,
• sjálfbærni og umhverfisáhrifum,
• samfélagslegum kostnaði og ábata,
• og raunhæfni í framkvæmd.

Án skýrra viðmiða verður samanburður á tillögum meira umdeildur og gagnsemin minni.

Ekki ein lausn – heldur betri stefna

Það er mikilvægt að átta sig á því að engin ein tillaga og sviðsmynd mun leysa öll vandamál né hugnast öllum. Markmiðið er ekki að finna „réttu“ lausnina í einu skrefi, heldur að skapa traustan grunn að umræðum og framsýnni stefnumótun.

Tillögurnar verða dýrmætur hugmyndabanki. Úr þeim má velja einhverjar til að skoða vel og þróa áfram.

Möguleikar sem ekki má glata

Meðal þess sem flækir þessi mál fyrir okkur er fjöldi og smæð sumra sveitarfélaganna, skortur á öflugum landshlutasamböndum eða sem betra væri, stærri sveitarfélögum sem ná yfir svæði sem eiga margt sameiginlegt og ættu að þróast saman. Gott dæmi um þetta er Austurland og stór Höfuðborgarsvæðið. Skipta þyrfti landinu í 5-6 svona svæði og þróa þau saman.

Ísland stendur frammi fyrir góðu tækifæri. Með skýrri sýn, faglegri nálgun og pólitískum vilja er hægt að bæta og hraða góðri þróun. Án markvissra vinnubragða verður þróunin áfram ómarkviss og tilviljanakennd.

Spurningin er ekki hvort við eigum að skipuleggja framtíðina – heldur hvort við gerum það af festu og framsýni eða látum reka á reiðanum.

Höfundur er viðskiptafræðingur.