Ljósið elt út í haug

„Menn geta kallað það hvað sem er. Ég hef ekki sent neitt bréf þar sem fram kemur að einhverju sé rift eða það dregið til baka.“

Þessi orð lét þáverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, falla í viðtali við Morgunblaðið þann 13. mars 2015.

Ef við horfum svo á viðbrögð fulltrúa Evrópusambandsins við bréfum utanríkisráðherra þá bera þau öll að sama brunni. Ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks sem sat frá 2013 til 2015 dró aldrei til baka umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu frá árinu 2009.

Þann 8. ágúst 2025 óskaði utanríkismálanefnd Alþingis eftir upplýsingum frá utanríkisráðuneytinu, þar á meðal var óskað eftir afstöðu til slita viðræðna og afturköllunar ESB-umsóknar árið 2015 og aðgangi að öllum þeim minnisblöðum sem lágu að baki þeirri ákvörðun og framkvæmd ráðherra á þeim tíma. Ráðuneytið afhenti greinargerð sína og umbeðin minnisblöð þann 20. ágúst 2025. Þau gögn eru aðgengileg hér.

Niðurstaða ráðuneytisins er mjög skýr og í fullu samræmi við orð Gunnars Braga Sveinssonar frá árinu 2015. Greinargerðin endar á þessum orðum:

„Hvorki orðalag ofangreindra bréfa né málsmeðferð fyrir þinginu bera með sér að um formlega afturköllun á aðildarumsókn Íslands að ESB hafi verið að ræða heldur áréttingu á því að viðræðum hefði verið hætt og ekki ætti að líta á Ísland sem umsóknarríki. Fær þetta stoð í umræðu á vettvangi Alþingis og í samfélaginu.

Viðbrögð ESB, sem hefur aldrei litið á bréf íslenskra yfirvalda sem formlega afturköllun umsóknar, eru á sömu nótum.“

Öll gögnin á borðið!

Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra, birti á heimasíðu sinni pistil þann 9. apríl síðastliðinn sem bar yfirskriftina „Utanríkisráðuneytið liggur á gögnum“. Gerir ráðherrann fyrrverandi þar að umtalsefni umsögn fyrrnefnds Gunnars Braga við tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald aðildarviðræðna. Þar segir Gunnar Bragi að hann hafi óskað eftir öllum gögnum er vörðuðu samskipti hans við Evrópusambandið og tengdust „lúkningu málsins“.

Raunar virðist Gunnar Bragi vera á þeirri skoðun að erindi hans til Evrópusambandsins í apríl 2015 hafi haft þær afleiðingar að Ísland hefði dregið aðildarumsókn sína til baka. Sem er sérstakt því að hann tiltók það sérstaklega á sínum tíma að hann hefði ekki rift neinu eða dregið neitt til baka… en látum það liggja milli hluta að sinni.

Gunnar Bragi segir einnig að ráðuneytið neiti að afhenda honum þessi gögn. Hér hefði nú verið meiri sómi að utanríkisráðherrann fyrrverandi hefði skýrt í einhverju frá því hvort að ráðuneytið hefði rökstutt ákvörðun sína um að afhenda ekki gögnin og þá á hvaða grunni sú ákvörðun hefði verið. Það gerir hann ekki og lætur þess í stað að því liggja að sú ákvörðun hefði verið tekin á pólitískum forsendum, sem er mjög alvarlegt ef satt væri.

Í stað þess að líta gagnrýnum augum á umsögn utanríkisráðherrans fyrrverandi fellur Björn Bjarnason í þá gryfju að elta ljósið út í haug. Raunar bætir hann í og endar pistilinn á þessum orðum:

„Til að unnt sé að grandskoða allt sem gerðist við slit íslensku ríkisstjórnarinnar á viðræðunum við ESB í mars 2015 er óhjákvæmilegt að utanríkisráðuneytið leggi gögn málsins á borðið. Án þeirra er útilokað fyrir þjóðina að taka upplýsta ákvörðun. Hvað vill utanríkisráðuneytið fela?“

Þetta er ekki í fyrsta skipti sem Björn Bjarnason hefur ýjað að því að utanríkisráðuneytið hagi sínum málum með annarleg sjónarmið að leiðarljósi.

Nú skal það viðurkennt að undirritaður hefur lengi borið virðingu fyrir Birni Bjarnasyni. Hann hefur um árabil verið í farabroddi þegar kemur að því að standa vörð um Evrópusamvinnu og alþjóðamál. Hann vann fjölda góðra verka bæði sem alþingismaður og ráðherra og hans fótspor í íslensku samfélagi munu lengi sjást. Því er það virkilega miður að hann feti niður þá slóð að gera íslenska stjórnsýslu tortryggilega, að því er virðist með það eitt að markmiði að þvæla um fyrir eðlilegri samfélagsumræðu. Þetta eru vonbrigði. Björn Bjarnason veit líka fullvel að utanríkismálanefnd getur óskað eftir þeim gögnum sem Gunnar Bragi vísar til. Hann veit líka fullvel að um afhendingu gagna fer eftir lögum og að ef þau fást ekki afhent ber að gera það með rökstuðningi.

Staðreyndin er sú að ekkert bendir til þess að ráðuneytið liggi á einhverjum gögnum sem leiðrétta tilvitnuð orð þáverandi utanríkisráðherra um að erindi hans hafi leitt til þess að „einhverju sé rift eða það dregið til baka“.

Það er vonandi að þessu fari nú að linna.

Höfundur er lögfræðingur og framkvæmdastjóri þingflokks Viðreisnar.