Krónunum kastað fyrir aurinn

Fréttir af því að Landspítalinn hafi skipt gamla góða smjörvanum út fyrir erlent jurtasmjörlíki hafa vakið töluverð viðbrögð og eflaust mun meiri viðbrögð en stjórnendur spítalans hafa búist við. Læknar og næringarfræðingar hafa gagnrýnt ákvörðunina út frá heilbrigðis- og lýðheilsusjónarmiðum, almennir neytendur hafa lýst yfir vanþóknun sinni á ákvörðuninni og hún hefur meira að segja orðið hagyrðingum yrkisefni.

Þrátt fyrir þessa ákvörðun þá yljar það manni engu síður að sjá viðbrögðin. Þau staðfesta enn og aftur þann mikla stuðning og velvilja sem bændur njóta meðal almennings.

Ég tek fram að ég tel ekki að Landspítalinn sé „vondi kallinn“ í þessu máli. Það er auðvelt að hafa samúð með stjórnendum spítalans sem eru að gera sitt besta við erfiðar aðstæður og að starfa innan þess ramma sem þeim er settur af stjórnvöldum.

Þrátt fyrir vonbrigðin má þó finna jákvæðan þátt í þessu öllu þar sem ákvörðun Landspítalans og viðbrögðin við henni varpa ljósi á það vandamál sem annars fer lítið fyrir í umræðunni. Mikill meirihluti neytenda hér á landi velja íslenska matvöru fram yfir innflutta en í mörgum tilfellum hefur fólk einfaldlega ekki þann valkost. Uppruni matarins er sjaldnast sýnilegur í mötuneytum opinberra stofnana, hvort sem um ræðir skólum, sjúkrahúsum, hjúkrunar- og dvalarheimilum o.s.frv., og þegar hann er upplýstur fylgir því sjaldan raunverulegt val enda getur fólk lítið annað gert en borða það sem fram er borið.

Stefnufesta eða innantóm orð?

Í innkaupastefnu matvæla fyrir ríkisaðila frá árinu 2019 segir að íslenska ríkið kaupi „matvæli fyrir um þrjá milljarða króna á ári og sem stórkaupandi getur það haft víðtæk áhrif á eftirspurn eftir matvælum, stuðlað að umhverfisvænum innkaupum, dregið úr kolefnisspori og eflt nýsköpun.“ Á verðlagi dagsins í dag er um að ræða 4,4 milljarða króna, sem er ekkert smáræði.

Í innkaupastefnunni segir jafnframt að „[m]eð því að velja innlend matvæli í stað sambærilegra innfluttra matvæla er verið að stuðla að auknu fæðuöryggi og eflingu atvinnustarfsemi hér á landi.”

Taka má hjartanlega undir þetta en því miður virðast aurarnir vega þyngra í innkaupum stofnana en langtímamarkmið um fæðuöryggi, eflingu atvinnustarfsemi, nýsköpunar og minni losun kolefnis.

Almenn sátt er um það í landinu að mikilvægt sé að hér sé öflugur íslenskur landbúnaður og innlend matvælaframleiðsla. Líkt og á við í nær öllum öðrum ríkjum nýtur landbúnaður og matvælaframleiðsla opinbers stuðnings til að tryggja fæðuöryggi, byggðafestu og verðmætasköpun neytendum og framleiðendum til hagsbóta.

Því skýtur það afar skökku við að fyrirtæki og stofnanir ríkisins skuli svo frekar velja innflutta matvöru til notkunar í sínum mötuneytum en í sumum tilfellum er um stórar stofnanir að ræða og töluvert mikil umsvif í innkaupum matvara. Fjármunir, sem ella gætu stutt við markmið ríkisins í fjölda málaflokka, renna þess í stað í vasa heildsala og til framleiðslu landbúnaðarvara - erlendis. Vandfundið er skýrara dæmi um þegar önnur höndin byggir upp á meðan hin rífur niður.

Gildi skipta máli

Jafnvel áður en stórveldin settu alþjóðakerfið í uppnám var ekki óalgengt að þjóðir og ríkisstjórnir hefðu það sem yfirlýsta stefnu að innlend matvara skyldi ganga fyrir og á undanförnum mánuðum hefur áherslan erlendis beinst að því að efla innlenda framleiðslu, sjálfbærni og viðnámsþol.

Almenningur velur íslenskt af ástæðum sem snúast um traust, gæði, dýravelferð, rekjanleika og samfélagslega ábyrgð. Ef ríkið — með skattpeninga almennings — velur hins vegar í tíma og ótíma „bara það ódýrasta“ án sambærilegra krafna, þá er ríkið að senda þau skilaboð að þessi gildi skipti ekki máli.

Ég trúi ekki öðru en að stjórnmálamenn, ráðherrar og þingmenn, taki þessi mál til gagngerrar skoðunar. Innlend matvara er framleidd við aðstæður sem þykja öfundsverðar á erlendri grundu, notkun eiturefna og sýklalyfja er brotabrot á við það sem gerist í nágrannalöndunum og fjarlægðin frá framleiðanda til neytanda er örstutt. Landbúnaður og matvælaframleiðsla er hornsteinninn í mörgum dreifðari byggðum landsins auk þess sem þau skipta sköpum fyrir fæðuöryggi og viðnámsþol þjóðarinnar.

Ég vona að lesendur velti því fyrir sér hvort þeim þyki rétt að fórna – eða að minnsta kosti stefna í hættu – öllum þessum gæðum til þess eins að spara lítillega á innkaupareikningum opinberra stofnana.

Höfundur er framkvæmdastjóri Bændasamtaka Íslands