Sagan um af­ganginn sem hvarf

Ábyrg fjármálastjórn ríkisins byggist á einföldu grundvallaratriði: markmið og forsendur verða að fara saman. Breytist forsendurnar umtalsvert þarf að leggja ný gögn á borðið, endurmeta stöðuna af varfærni og tryggja að Alþingi taki ákvörðun um fjármál ríkisins á traustum grunni.

Það er ekki gert að þessu sinni með fjármálaáætlun fyrir árin 2027–2031.

Minna en einn strætómiði

Fjármálaáætlun 2027–2031, sem fjárlög næsta árs byggja á, gerir enn ráð fyrir að A1-hluti ríkissjóðs skili 1,1 milljarði króna í afgang árið 2027. Um er að ræða lykiláherslu ríkisstjórnarinnar við efnahagsstjórn landsins.

Þessi tala kann að hljóma sannfærandi við fyrstu sýn. Er ekki mikið afrek að ná hallalausum fjárlögum um meira en milljarð króna? En í ríkisrekstri þar sem heildargjöld nema um 1.680 milljörðum króna og vaxtagjöld ein og sér 143 milljörðum er þetta sáralítið svigrúm, ef svigrúm má kalla.

Afgangurinn nemur aðeins um 0,065% af heildargjöldum ríkissjóðs. Setjum það í samhengi sem allir þekkja. Heimili með 800.000 krónur í mánaðarleg útgjöld væri þá að stefna á að eiga um 523 krónur eftir í lok mánaðar. Fullorðinsmiði í strætó kostar nú 690 krónur. Afgangur heimilisins dugar því ekki einu sinni fyrir einni ferð með strætó.

Forsendurnar hafa brostið

Þetta væri þó ekki endilega ómálefnalegt eða óásættanlegt markmið ef það byggði a.m.k. á traustum og uppfærðum forsendum og líkur væru á að það næði fram að ganga. Vandinn er að svo er ekki heldur. Frá framlagningu áætlunarinnar hafa forsendur hennar veikst verulega, og meiri hluti fjárlaganefndar viðurkennir það sjálfur, sem er í raun ansi athyglisvert. Samt er áfram byggt á þessum veiku forsendum.

Ný þjóðhagsspá Seðlabanka Íslands frá því í maí gerir þannig ráð fyrir meira atvinnuleysi en áætlunin byggir á. Hvert prósentustig atvinnuleysis getur kostað ríkissjóð níu til tíu milljarða króna, og spáin gerir nú ráð fyrir um 0,7 prósentustigum meira atvinnuleysi en áður.

Þá leiða breytingar á frumvarpi um atvinnuleysistryggingar til þess að útgjöld ríkissjóðs lækka um 1,2 milljörðum minna en gert var ráð fyrir, strax á næsta ári. Þegar þessi tvö frávik eru lögð saman er afgangurinn upp á 1,1 milljarð ekki aðeins horfinn heldur hefur myndast umtalsverður halli.

Staðreyndin er sú að allt bendir til þess að afkoma ársins 2027 verði neikvæð sem nemi um 10 milljörðum króna, að öðru óbreyttu, þegar aðeins þessar tvær ofangreindu forsendubreytingar eru teknar með í reikninginn. Og fleiri forsendur hafa brostið.

Þetta er því sagan um afganginn sem hvarf.

Hvernig markmiðum verður náð

Þessi gagnrýni snýst engan veginn um að gera lítið úr markmiðinu um hallalausan rekstur. Þvert á móti. Öguð ríkisfjármál eru ein helsta forsenda þess að ná niður verðbólgu og vöxtum, Vonandi næst það markmið von bráðar. Það er sameiginlegt hagsmunamál okkar allra.

En trúverðug fjármálastjórn byggist ekki á því að halda markmiðum óbreyttum eftir að forsendurnar hafa brostið. Hún byggist á því að sýna, með uppfærðum gögnum hvernig markmiðum verður náð við þær aðstæður sem raunverulega eru uppi.

Byggjum á trúverðugum gögnum

Ný spá Seðlabankans frá því í maí liggur fyrir. Samt er Alþingi beðið um að fjalla um og eftir atvikum samþykkja áætlunina óbreytta þótt hún byggi á spá Seðlabankans frá því í febrúar sl. Og bíða á með endurmat fram á haust.

Hér er öllu snúið á hvolf. Alþingi verður að gera kröfu til þess að fá uppfært mat á afkomu, skuldum og lánsfjárþörf ríkisins áður en það greiðir atkvæði um fjármálaáætlun, en ekki eftir á.

Þess vegna leggur Framsókn til að fjármálaáætluninni verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar, svo leggja megi réttar og uppfærðar tölur á borðið. Það er lágmarkskrafa að ákvarðanir um fjármál þjóðarinnar séu teknar á grundvelli nýjustu gagna og upplýsinga.

Höfundur er þingmaður Framsóknar.