Hvað getur frí­stunda­heimili gert fyrir barnið þitt?

Yfir 90% barna í fyrsta og öðrum bekk í Reykjavík fara í frístundaheimili eftir að skóla lýkur og sambærilega sögu má segja um mörg önnur sveitarfélög. Stór hluti barna í þriðja og fjórða bekk sækir einnig starfið Frístundaheimili eins og við þekkjum þau í dag eiga ekki langa sögu en hafa tekið stórum framfaraskrefum á síðustu árum. Starfið byggir á skýrum gæðaviðmiðum og er leitt af fagfólki í tómstunda- og félagsmálafræðum. Það sem þó einkennir frístundaheimilin er fjölbreytt starfsfólk á öllum aldri sem sinnir börnunum af alúð og nýtir ólíka styrkleika og áhugasvið sitt til þess að víkka sjóndeildarhring barnanna með fjölbreyttri dagskrá. Þar er boðið upp á margvíslegt skapandi starf í myndlist, tónlist og leiklist, frjálsan leik í fjölbreyttu umhverfi ásamt skipulögðum leik með verkfærum sem gefur starfsfólki tækifæri til þess fylgjast vel með samskiptum barnanna, stíga inn í og styðja þegar þörf er á.

Fagstarf frístundaheimila er þó töluvert meira en það sem sést við fyrstu sýn. Starfsfólk frístundaheimila nýtir sér til dæmis verkfæri Frístundalæsis til þess að nýta leik og starfsemina til þess að styðja við læsi barna, kynna fyrir þeim fjölbreyttan orðaforða og efla málnotkun og skilning. Frístundalæsi er margverðlaunað verkefni sem starfsfólk frístundaheimila um allt land nýtir sér og sækir einnig reglulega lærdómssamfélag til þess að deila reynslu og læra af öðrum.

Starfsfólk margra frístundaheimila kortleggur reglulega félagslega stöðu barnahópsins og nýtir þar hugmyndafræði Vöndu Sigurgeirsdóttur um vináttufærni. Hugmyndafræðin er í grunninn forvarnarstarf gegn einelti þar sem lögð er áhersla á að efla félagsfærni barna og samvinnu. Starfsfólk frístundaheimilanna staðsetur þá allan barnahópinn á kvarða eftir mati þeirra á félagslegri stöðu barnanna. Starfsfólk veitir svo börnunum viðeigandi stuðning miðað við stöðuna hverju sinni og dregur þannig úr líkum á því að barn einangrist félagslega. Mörg börn þurfa stuðning eða leiðbeiningar þegar kemur að félagsfærni sem starfsfólk frístundaheimila getur gefið í gegnum leik og skipulagt frístundastarf.

Frístundaheimili bjóða markvisst upp á fjölbreytt viðfangsefni sem ætlað er að kynna fjölbreyttar tómstundir fyrir börnunum sem þau geta tekið sér fyrir hendur í frítíma sínum. Starfsfólki frístundaheimila er uppálagt að nýta áhugamál sín og kynna þau fyrir barnahópnum, hvort sem það eru íþróttir, myndlist, leiklist, teiknimyndasögur, spil og leikir, bakstur eða hvað annað sem börn geta tekið sér fyrir hendur í frítíma sínum. Þetta klúbbastarf er mikilvægur þáttur í fagstarfi frístundaheimila sem ætlað er að opna hug barnanna og gefa þeim tækifæri á að kynnast á eigin skinni hvernig þau geta nýtt frítíma sinn á uppbyggilegan máta. Mörg börn kjósa að sækja í leiki eða umhverfi sem þau þekkja og kunna, en starfsfólk frístundaheimila hvetja börnin sífellt til að prófa sig áfram og læra nýja hluti.

Barnalýðræði er stór hluti af fagstarfi frístundaheimila en þar eru börnin hvött til þess að tjá sig um starfið og hafa áhrif á það sem þau geta, þegar þau geta. Hugmyndakassar, kosningar og barnaráð eru meðal þeirra leiða sem frístundaheimili nýta til þess að efla lýðræðisvitund barnanna og efla trú þeirra á að þau geti haft áhrif á umhverfi sitt, kjósi þau það. Dæmi eru um kosningar um hvaða leikföng er keypt á frístundaheimilið, hvaða mat þau fá í síðdegishressingu, hvernig halda skuli upp á afmælisdaga, hvað frístundaheimili skulu heita, hvað rými í frístundaheimilinu skuli heita og margt fleira.

Frístundaheimili eru skilgreind sem þjónustuveitendur á fyrsta stigi í lögum um farsæld barna. Þar gegna frístundaheimili lykilhlutverki eins og aðrar stofnanir sem vinna með eða fyrir börn í að vinna að farsæld þeirra. Frístundaheimili vinna með grunnskólum, leikskólum, íþróttafélögum, heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu, barnavernd eða hverjum þeim sem koma að máli barns til þess að tryggja samþætta þjónustu og stuðning og styðja við þarfir barnsins hverju sinni. Þar er veittur einstaklingsbundinn og snemmtækur stuðningur í samráði við aðra þjónustuveitendur.

Frístundaheimili eru gríðarlega mikilvægur þáttur í jákvæðri skólabyrjun og með góðu samstarfi við leikskóla getur aðlögun frá leikskóla yfir í grunnskóla verið mjög jákvæð upplifun fyrir flest börn með þátttöku í starfi frístundaheimilisins. Þetta á sérstaklega við börn sem koma úr öðru hverfi eða þekkja fáa í bekknum áður en skóli hefst. Frjáls leikur undir vökulu auga starfsfólks frístundaheimila gefur gott tækifæri til þess að mynda vinatengsl og finna sig sem hluti af hóp. Þar getur starfsfólk frístundaheimila leikið lykilhlutverk í að koma auga á börn sem standa höllum fæti eða þurfa stuðning til þess að fóta sig í krefjandi aðstæðum. Starfsfólkið er í lykilstöðu til þess að veita þeim öryggi og hlýju og styðja þau í því að mynda vinatengsl við jafningja.

Starfsfólk frístundaheimila er í góðum tengslum við foreldra og fjölskyldur barnanna og geta gefið þeim góða innsýn í félagslega stöðu og líðan barnanna. Þessi daglegu samskipti og góðu tengsl eru lykilþáttur í snemmtæku inngripi ef þörf er á. Hvernig gengur barninu að tengjast öðrum börnum? Hvernig líður barninu í starfinu? Hvaða verkefni er barnið að fást við í starfinu? Þetta geta verið lykilspurningar fyrir foreldra sem gengur illa að fá upplýsingar frá barninu sjálfu eða finna fyrir óöryggi um líðan barnsins.

Fagfrí, landssamtök um fagþróun frístundaheimila, hefur staðið fyrir fundaröð um gæðaviðmið frístundaheimila þar sem stjórnendur frístundaheimila hafa komið saman til þess að ræða um það sem vel er gert í fagstarfinu og deila þannig hugmyndum og verkfærum sín á milli. Það einkennir alltaf samtal starfsfólks frístundaheimila að þau brenna fyrir starfseminni og leggja hart að sér að bjóða börnunum okkar upp á skapandi viðfangsefni í öruggu umhverfi sem einkennist af hlýju og áhuga fyrir einstaklingnum.

Frístundaheimili eru grunnþjónusta sem öll börn eiga rétt á að sækja og njóta. Fagstarf frístundaheimila kemur þó ekki af sjálfu sér og forstöðumenn frístundaheimila þurfa bæði undirbúningstíma og faglegan stuðning kollega sinna til þess að efla starfið. Til þess þarf virðingu fyrir faglegri sérstöðu frístundastarfs og þeirri grunn hugmynd að frístundastarf er hálf formlegt nám sem byggir á skipulögðum starfsháttum og er leitt áfram af fagfólki.

Höfundur er formaður Fagfrí, landssamtök um fagþróun frístundaheimila.