Mark­mið: Full­komnasta heil­brigðisþjónusta sem tök eru á að veita

Á þessum vettvangi fékk Steinunn Þórðardóttir formaður Læknafélags Íslands skoðanagrein birta með ofangreindu heiti.

Í kjölfarið fór fram fróðlegt spjall á fésbókarsíðu Jóns Magnúsar Kristjánssonar, aðstoðarmanns heilbrigðisráðherra, þar sem hann gerði grein Steinunnar góð skil. Þar svaraði hann m.a. Ragnari Frey Ingvarssyni, formanni Læknafélags Reykjavíkur, sem hafði bent á muninn á ríkisreknu kerfi og ríkisfjármögnuðu kerfi, að það sem hann, Jón Magnús, teldi skipta máli væri að stefnumótun væri í höndum stjórnvalda og að það væri fjármagnað gegnum ríkissjóð að lang mestu leyti.

Þarna virðist Jón Magnús, aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra, ekki vera á sömu skoðun og Steinunn sem í grein sinni talar fyrir annarri nálgun. Þ.e. „neðan og upp stjórnun.“ Hleypa fagaðilum að í meira mæli.

Sú leið sem Jón Magnús talar fyrir er sú leið sem farin hefur verið hér á Íslandi í mörg ár.

Steinunn bendir hins vegar á í grein sinni að í Covid -19 faraldrinum hafi hinni venjulegu síló-hugsun og örstjórnun sem einkennir kerfið okkar verið kastað fyrir róða og læknum og öðru fagfólki afhentir stjórnartaumarnir auk ríkulegra heimilda og frjálsræðis til nýsköpunar og mótunar aðgerða (m.a. þáverandi landlækni Ölmu Möller).

En hvernig hefur okkur gengið í sögulegu samhengi að veita bestu heilbrigðisþjónustu sem tök eru á að veita?

Á árinu 2012 skrifað ég pistil af því tilefni að þáverandi Velferðarráðuneyti birti frétt á heimasíðu sinni þar sem sagt var frá niðurstöðum EHCI ( Euro Health Consumer Index) fyrir árið 2012 um gæði heilbrigðisþjónustu í 34 löndum Evrópu. Fréttin virtist ekki vekja mikla athygli en þar var réttilega bent á að Ísland sæti í 3 sæti listans yfir gæði heilbrigðisþjónustunnar í umræddum löndum (með 799 stig af 1000 mögulegum). Á það var bent að Ísland héldi sæti sínu frá sambærilegri könnun frá árinu 2009 (þá með 811 stig af 1000 mögulegum).

Ég benti á að þegar skýrsla EHCI væri skoðuð nánar kæmi í ljós að full ástæða væri til að gefa henni betri gaum. Það mætti sjá vísbendingar um að gæði heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi væru að verða lakari í samanburði við mörg önnur (ekki öll) lönd Evrópu á viðmiðunartímabilinu. Jafnframt að skýrsluhöfundar vektu athygli á því að blandað kerfi greiðslu og þjónustu (greiðsla og þjónusta ekki á sömu hendi) virtist mögulega vera að sanna sig sem árangursríkasta kerfið við veitingu heilbrigðisþjónustu.

Nú er búið að birta tölur „Euro Health Consumer Index by country 2026“. Ísland situr núna í 10. sæti listans, einu stigi á undan Frakklandi. Samanburðurinn við önnur Evrópulönd er okkur ekki hagstæður ef horft er til ársins 2009.

Í pistli mínum frá árinu 2012 sagði m.a.:

„Blandað kerfi betra?

Í skýrslunni er athyglin sérstaklega dregin að Hollandi sem ár eftir ár situr á toppnum og eykur forskot sitt. Á það er bent að í Hollandi er blandað kerfi þar sem fleiri tryggingafélög keppa á markaði um að veita heilbrigðistryggingar. Ekkert samband er á milli tryggingafélaganna og þjónustuveitenda, ríkisrekinna jafnt sem einkarekinna. Ákvarðanir um hvaða þjónustu er þörf á hverju sinni eru í meira mæli teknar af sérfræðingum á heilbrigðissviði með þátttöku sjúklinga sjálfra og samtökum þeirra.

„The Netherlands example seems to be driving home the big, final nail in the coffin of Beveridge healthcare systems [greiðsla fyrir þjónustuna og veiting þjónustunnar á sömu hendi, t.d. á Norðurlöndum], and the lesson is clear: Remove politicians and other amateurs from operative decision-making in what might well be the most complex industry on the face of the Earth: Healthcare!”

Í skýrslunni er bent á að þrátt fyrir að Hollenska kerfið (svokallað „Bismarck“ kerfi) virðist skila betri árangri þá hafi þó lítil lönd eins og Norðurlöndin náð góðum árangri með „Beveridge“ kerfinu. Það er skýrt á þann hátt að þar sem löndin séu svo fámenn, og þar með heilbrigðiskerfin lítil, þá geti stjórnendur þrátt fyrir allt náð utan um verkefni sín. Hættan við „Beveridge“ kerfið sé þó sú að stjórnendur, bæði pólitíkusar og embættismenn, missi sjónar af hagsmunum sjúklinganna sjálfra og fari að beina sjónum sínum í of miklu mæli að hagsmunum kerfisins sjálfs, sem þeir hafa jafnvel tekið þátt í að koma á.

Þá er bent á að í þeim kerfum þar sem þjónustan og greiðslan er á sömu hendi þá virðist sem áherslur stjórnenda snúi frekar að því að mæla það sem sett er inn í kerfin (e. input, t.d starfsmenn og hvers konar kostnaður) í stað þess að horfa meira á að mæla þann árangur (e.output) sem næst með þjónustunni. Sérstaklega þá með því að tengja saman kostnað við árangur og finna þannig mælikvarða sem mæla framleiðni, gæði og nýtni miðað við kostnað.“

Árið 2012, þegar Ísland sat í 3. sæti listans, var Danmörk eina ríki Norðurlandanna sem var fyrir ofan okkur á listanum í 2. sæti.

Árið 2026 er Noregur í 3. sæti, Danmörk í 4. sæti, Finnland í 6. sæti, Svíþjóð í 8. sæti og Ísland í 10. sæti.

Höfundur er áhugamaður um heilbrigðismál.