Al­gengast að fólk láni eða fái lánuð verkja- og róandi lyf

Freyja Jónsdóttir, dósent við Lyfjafræðideild Háskóla Íslands, segir þetta hlutfall hátt og koma á óvart. Alls tóku 400 tóku þátt í rannsókninni. Lyfseðilsskyld lyf eru ávísuð af lækni eftir eitthvað mat og er yfirleitt ávísað við langvarandi veikindum eða alvarlegum kvillum. Freyja ræddi niðurstöðurnar í Bítinu á Bylgjunni í morgun.

Freyja segir þessar niðurstöður að einhverju leyti varpa ljósi á aðgengi að heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Algengast hafi verið að fólk hafi lánað eða fengið lánuð lyf í neyð, en einnig hafi verið algengt að fólk hafi fengið lánað eða lánað lyf vegna langrar biðar eftir því að hitta lækni eða vegna lyfjaskorts.

Þáttastjórnendur taka undir það og segjast oft heyra um fólk sem þarf að fara til læknis en fær ekki tíma fyrr en eftir mánuð. Freyja segir að fyrir fólk í þeirri stöðu séu til aðrar leiðir. Það sé hægt að fá ráðgjöf í gegnum Heilsuveru, hægt að fara á Læknavaktina eða hringja í 1700. Einnig geti lyfjafræðingar aðstoðað í apótekum.

„Við þurfum að bera virðingu fyrir lyfjum. Þau eru gríðarlega mikilvæg og ástæðan fyrir því að við erum að eldast og lifum lengur en þegar lyfi er ávísað þá er ákveðið mat á einstaklingsbundum þáttum,“ segir hún.

Það séu ákveðnir sjúklingahópar í samfélaginu sem séu í meiri áhættu, eins og þeir sem eru fjölveikir, börn og eldra fólk og því sé mikilvægt að það sé mat á því hvort meðferðin sé viðeigandi.

Ekki vegna kostnaðar

Hún segir niðurstöður rannsóknarinnar sýna að það séu ólíkar ástæður fyrir því að fólk deili lyfjum. Sambærilegar rannsóknir hafi oft sýnt að fólk deili lyfjum vegna kostnaðar en það sé ekki niðurstaðan hér á Íslandi. Greiðsluþátttökukerfið sé jafnara.

„Við sáum það í þessari rannsókn að sumir voru að fá lánuð lyf vegna þess að þeirra lyfjameðferð var ekki fáanleg,“ segir Freyja og að lyfjaskortur sé alþjóðlegt vandamál.

Það séu ýmsar ástæður fyrir því. Það séu gerðar miklar kröfur til lyfjaframleiðenda og svo séu miklar áskoranir eftir heimsfaraldur Covid.

Samkvæmt rannsókninni var algengast að fólk væri að lána eða fá lánuð verkjalyf og svo næstalgengast róandi lyf. Lyfseðilsskyld verkjalyf séu að stærstum hluta ópíóíðar eða sterkari verkjalyf. Báðum þessum flokkum fylgi mikil áhætta og ávanahætta og því sé mikilvægt að fólk noti þau ekki nema í samræmi og samráði við lækni eða annan heilbrigðisstarfsmann.

Freyja segir Íslendinga skera sig úr miðað við önnur Norðurlönd á notkun slíkra lyfja. Hún sé meiri hér.

Hún segir rannsóknina ekki ná að grípa í það hvort að um sé að ræða fíknivanda hjá notendum en miðað við að verkja- og róandi lyf séu algengustu lyfin sem fólk sé að deila geti niðurstöðurnar bent til þess að fólk sé að glíma við einhvers konar vímuefnavanda.

Ekki skynsamlegt að deila sýklalyfjum

Aðrir flokkar lyfja sem algengt var að fólk væri að lána eða fá lánuð samkvæmt rannsókninni voru ofnæmis- og sýklalyf.

Freyja segir sýklalyf gríðarlega mikilvæg. Sýklalyfjaónæmi sé alltaf að aukast og því sé mikilvægt að nota þau á skynsaman hátt, upp á að hafa lyf til að meðhöndla þau í framtíðinni.

„Ef ég á sýklalyf upp í skáp og svo fær maðurinn minn eða vinkona mín sýkingu. Það er ekki ábyrgt að nota sömu sýklalyf af því það eru allar líkur á að þetta sé ekki bakteríusýking sem þarfnast sýklalyfja, ekki sama bakterían og svo geta verið einstaklingsbundnir þættir hjá viðkomandi sem gera það ekki öruggt að deila sýklalyfjum.“

Fjögur prósent deila ADHD-lyfjum

Þá sýndi rannsóknin einnig að um fjögur prósent þátttakenda fékk lánuð eða lánaði lyf við ADHD.

„Það getur verið hættulegt að taka ADHD-lyf ef þú ert ekki með ADHD. Þetta eru lyf sem hafa ólík áhrif á þá sem eru með ADHD og þá sem eru ekki með ADHD. Það getur haft áhrif á hjartað, hækkað blóðþrýsting, valdið hjartsláttaróreglu og ýmsum aukaverkunum. Það er lyfjaflokkur sem er ekki skynsamlegt að deila á milli.“

Freyja segir mikilvægt að kynna þessar niðurstöður svo fólk viti hvað sé best að gera. Þá sé gott að leiðbeina fólki um hvar það getur fundið upplýsingar eða ráðgjöf. Það sé best fyrir fólk að leita sér ráðgjafar hjá heilbrigðisstarfsfólki standi það frammi fyrir því að vera í vanda með að fá þau lyf sem það þarf á að halda.

Freyja segir samanburðinn ekki enn liggja fyrir, það sé enn verið að leggja rannsóknina fyrir í öðrum Evrópulöndum. Þegar hann liggi fyrir verði hann kynntur bæði hér og erlendis.