Sam­eining sem eflir ís­lenskan land­búnað

Nýverið kom fram að háskólaráðuneytið vinni að því að Landbúnaðarháskóli Íslands (LbhÍ) verði hluti af háskólasamstæðu Háskóla Íslands. Vafalaust eru talsverð tækifæri fólgin bæði í rannsóknum og kennslu með sameiningu. En í upphafi skal endirinn skoða. Það er hætta á því að málefni hinna dreifðu byggða, sem er viðfangsefni LbhÍ, verði utanveltu innan Háskóla Íslands. Þá má velta fyrir sér hvort heppilegt sé að búfræðinám, sem er nám á framhaldsskólastigi á Íslandi eins og í öðrum löndum, sé hluti af starfsemi Háskóla Íslands. Ég leyfi mér að fullyrða að búfræðinámið sé einn af hornsteinum íslensks landbúnaðar og fjöregg LbhÍ. Ég er ekki einn um að hafa þungar áhyggjur af framtíð búfræðinámsins ef sjálfstæði skólans minnkar.

Landbúnaðarháskóli Íslands varð til með sameiningu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri (fyrrum Bændaskólans á Hvanneyri), Rannsóknastofnunar Landbúnaðarins (RALA) og Garðyrkjuskólans á Reykjum árið 2005. Garðyrkjuskólinn sleit sig frá LbhÍ fyrir fjórum árum síðan og nú hefur heyrst þaðan að skólinn verði líklega lagður niður á næstu árum, enda sé húsnæði skólans að mestu ónýtt. Það er raunar reiðarslag fyrir íslenska garðyrkju að málum sé svona komið og viðlíka hörmung má ekki endurtaka sig með búfræðinámið.

Fækkun starfsfólks í landbúnaðarrannsóknum

Mannauður á háskólastigi á sviði landbúnaðar hefur dregist verulega saman frá því LbhÍ var stofnaður. Nýlega var þróun í mannauðsmálum á sviði landbúnaðar við LbhÍ tekin saman. Þegar skólinn varð til voru 26 manns með akademískt hæfði eða doktorsgráðu á fagsviði landbúnaðar. Að auki voru sex sérfræðingar í rannsóknum. Á þessu ári er fjöldi starfsmanna með akademískt hæfi á þessu sviði eða doktorsgráðu níu og tveir sérfræðingar. Því hefur fækkað að meðaltali um einn starfsmann í rannsóknum á ári og miðað við áframhaldandi þróun verður enginn eftir árið 2036. Búvísindanám á Íslandi yrði þá líklega sjálfhætt eftir 5-10 ár. Árið 2006 sinntu 14 manns rannsóknum í jarðrækt. Í dag eru fjórir sem sinna slíkum rannsóknum. Hvað varðar búfjárrækt er staðan enn verri. Einungis þrír sinna rannsóknum á búfé.

Áskoranir framundan

Framundan eru miklar áskoranir í landbúnaðarmálum, bæði hérlendis og á heimsvísu. Áskoranirnar lúta ekki síst að umhverfismálum, jarðvegsgæðum hnignar víða, loftslag er að breytast, losun kolefnis úr landbúnaði er mikil, skortur er á ræktunarlandi, og þetta bætist ofan á óvissu í alþjóðamálum. Fyrirséð er að eftirspurn eftir mat og einkum búfjárafurðum aukist á næstu áratugum með tilheyrandi álagi á umhverfið. Stjórnvöld ættu að huga að því að nú styttist í að búvörusamningar renni út. Nýir samningar ættu að mínu mati að fela í sér stóreflingu rannsókna og menntunar á sviði landbúnaðar.

Ný nálgun

Ég legg til, í ljósi þessarar stöðu, að skoðað verði vandlega hvort til greina komi að fara aðra leið með LbhÍ en sameiningu við Háskóla Íslands. Víða erlendis eru til opinberar rannsókna-, kennslu-, og ráðgjafarstofnanir á sviði landbúnaðar. Ein slík er Scotland‘s Rural College (SRUC), opinber stofnun sem sinnir menntun, rannsóknum og ráðgjöf á sviði landbúnaðar í víðum skilningi. Meðal annars reiknar deild innan SRUC kynbótamat fyrir nautgripi, sauðfé og geitur í Bretlandi. Teagasc er svipuð stofnun á Írlandi þar sem boðin er menntun á framhaldsskólastigi, bakkalár, meistara og doktorsstigi. Það má einnig nefna að til dæmis í Austurríki er ráðgjafarþjónusta í landbúnaði á höndum opinberra aðila. Í Bandaríkjunum er hið opinbera einnig fyrirferðarmikið í landbúnaðarráðgjöf og rannsóknum. Bandaríska landbúnaðarráðuneytið (US Department of Agriculture) býður upp á ráðgjafaþjónustu í gegnum stofnunina National Institute of Food and Agriculture í samvinnu við þarlendar menntastofnanir.

Á Norðurlöndum er ráðgjöf í landbúnaði að mestu í höndum einkaaðila, að verulegu leyti á vegum samvinnufélaga í landbúnaði. Sú leið hefur einnig verið farin hér á landi, þar sem Bændasamtök Íslands eru eigendur Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins (RML). Ég er ekki sannfærður um að þessi nálgun sé sú besta fyrir íslenskan landbúnað. Íslenskur landbúnaður er of lítill til þess að markaður fyrir þjónustuna sé skilvirkur og það eru einfaldlega of fáir sérfræðingar á þessu sviði. Ég legg því til breytta nálgun í ráðgjafaþjónustu og að farin verði leið sem svipar meira til okkar keltnesku frænda vestan Norðursjávar. LbhÍ og Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins verði þannig sameinuð í stofnun svipaða Teagasc eða SRUC. Þá tel ég að stofnunin Land og skógur (Fyrrum Skógrækt og Landgræðsla Ríkisins) ætti heima í slíkri stofnun. Hlutverk stofnunarinnar yrði menntun, rannsóknir og ráðgjöf á sviði landbúnaðar, skógræktar og landgræðslu. Stofnunin væri undir stjórn ráðuneytis en með mikið frelsi, líkt og Hafrannsóknastofnun til að mynda, til að skilgreina sín viðfangsefni. Þá þyrfti einnig að gæta þess að ráðgjafarþjónustan og rannsóknarhlutinn væri aðgreindur, en þó þannig að niðurstöður rannsókna séu nýttar beint í ráðgjafarhlutanum.

Einn augljós vandi við þetta líkan er að RML er ekki opinber stofnun heldur einkafyrirtæki í eigu Bændasamtakanna. Því yrði það ákvörðun íslenskra bænda að fara þessa leið. En núverandi staða er að mínu mati ekki nógu góð, hvorki í menntunar-, ráðgjafar-, né rannsóknarmálum. Þegar hugað er að sameiningu á háskólastiginu verður að skoða leið er best til þess fallin að efla fræðastarf, kennslu og ráðgjöf í íslenskum landbúnaði.

Höfundur er lektor í kynbótafræði við Landbúnaðarháskóla Íslands.