Þátt­töku­verð­laun Þór­dísar

Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, þingmaður, fyrrverandi ráðherra, forystumaður í Sjálfstæðisflokknum og tveggja barna móðir í Kópavogi, sá ástæðu til þess að skrifa Vísi bréf þar sem hún æðrast yfir viðbrögðum mínum við nýlegu viðtali við bæjarstjórann í Kópavogi.

Þórdís bendir á að Ásdís bæjarstjóri hafi alls ekki fundið neina sök hjá kennurum eða foreldrum á hnignandi gengi íslenskra barna á Pisa-prófunum – heldur hjá stjörnvöldum einum saman. Má af því skilja að það kunni að vera ómaklegt fyrir kennara eins og mig að gagnrýna bæjarstjórann. Þá eigi ekki að gagnrýna fólk sem hafi áhuga á því að efla menntun.

Það er skringilegt, svo ekki sé harðar að orði kveðið, að fylgjast með framgöngu sumra (sérstaklega innan Sjálfstæðisflokksins) sem láta nánast eins og þeir hafi einir og óstuddir fundið upp áhuga á skólamálum. Og það bara í fyrradag. Nú arka þeir fram á sjónarsviðið hofmóðugir og dálítið hneykslaðir, eins og foreldrar sem mæta heim eftir hressilega unglingateiti, og hrópa: „Hvað gengur hér á?“

Því fer fjarri að Ásdís bæjarstjóri sé fyrsta manneskjan sem hefur áhyggjur af stöðu íslenskra barna eða áhuga á því að bæta menntun þeirra. Hún er ekki einu sinni fyrsti bæjarstjóri Sjálfstæðismanna í Kópavogi sem brennur af slíkum áhuga. Það gerði líka síðasti bæjarstjóri flokksins, sem sat í embætti í heilan áratug. Raunar eru fá sveitarfélög á Íslandi sem hafa verið jafn háð pólitískri stefnumörkun í menntamálum síðasta áratug og Kópavogur. Kennarar þar hafa sýnt gríðarlegan sveigjanleika við að innleiða þar kennsluhætti eftir tilskipunum að ofan.

Þórdís virðist móðguð yfir því að einhver sjái ástæðu til að gagnrýna framgöngu fólks sem sýnir í orði áhuga á skólamálum á þessum krefjandi tímum. Og það má alveg færa rök fyrir því að Sjálfstæðisflokkurinn eigi skilin einhver þátttökuverðlaun fyrir að setja menntamál á oddinn og sýna þeim áhuga. Flokkurinn getur þá bara veitt sér þau sjálfur. Mér þykir ekki mikið til þess koma.

Jafnvel þótt við samþykktum þá fullyrðingu að vandi skólakerfisins sé bara stjórnvöldum að kenna (en það er rangt) þá gerir það málflutning bæjarstjórans í Kópavogi ekkert skárri. Kópavogur er stjórnvald. Meira að segja það stjórnvald sem mesta ábyrgð ber á málefnum grunnskólanna í bænum. Það sætir tíðindum ef það er í alvöru skoðun bæjarstjórans í Kópavogi (og að fyrrum varaformaður flokksins hans taki undir það) að stærsti misgjörðarmaður barna í grunnskólum Kópavogs heiti Ármann Kr. Ólafsson.

Ég held hann eigi alls ekki skilið slíkan dóm. Enda er vandi skólakerfisins miklu víðtækari og flóknari en svo að nokkurt okkar geti þvegið hendur sínar af honum. Íslensk ungmenni eru að fjarlægjast íslenska málheiminn. Þau eru ekki bara að fjarlægjast málheim Pisa-prófanna, heldur líka veðurfréttanna, dægurlaganna og unglingabókanna. Þetta gerist af ýmsum ástæðum mjög hratt á Íslandi en er greinilega líka að gerast í öðrum löndum. Þetta er alls ekki einskær hnignun, ýmislegt jákvætt fylgir með í kaupunum, en þetta er engu að síður óheillaþróun og okkur til vansa sem berum ábyrgð á því að fela börnunum okkar tungumálið til varðsveislu. En um leið þurfum við að vera opin fyrir því að tungumálið sem börnin okkar skila af sér til barnabarnanna kunni að vera ólíkt okkar eigin. Jafnvel þótt börnin okkar byrji að tala gullaldaríslensku á morgun glíma þau við fjölmargar áskoranir sem okkur ber siðferðileg skylda til að hjálpa þeim að mæta.

Við stöndum öll frammi fyrir stórum samfélagslegum vanda og það er ábyrgðarlaust að reyna að einfalda hann eða gefa það í skyn að á honum séu einfaldari lausnir en efni standa til. Þórdís nefnir að OECD hafi bent á að þessu fylgi tilvistarvandi fyrir íslenska þjóð með efnahagslegum afleiðingum – en hún bendir ekki á (og er eflaust ekki meðvituð um) að OECD hefur ítrekað gefið Íslandi falleinkunn í því hvernig brugðist er við svona vanda. Það sem bæjarstjórinn í Kópavogi kynnti á Bylgjunni er ábendingarskilgreining um það sem OECD segir að einkenni íslensk viðbrögð við erfiðum málum.

Þórdísi svíður það sem hún kallar „hótun“ eða „hvatningu“ til kennara í Kópavogi um að segja upp. Þar skriplar hún illa á skötunni. Ég var alls ekki að hvetja til slíks. Þvert á móti var ég sérstaklega að vara við því að ef bæjarstjórinn færi fram með þeim hætti sem gert var á Bylgjunni og gerði alvöru úr því að beita embætti sínu til þess að fella dóma yfir skólum og kennurum með því vanmáttuga tæki sem matsferill er, þá hefði það þrennar afleiðingar: að nemendur í vanda yrðu óæskilegir, að námskráin yrði þrengd og að bestu kennararnir misstu trú á yfirboðara sína og færu annað. Allt er þetta byggt á reynslu af svipuðum aðgerðum víða um heim sem auðvelt er að sannreyna.

Þetta er ekki hvatning til kennara um að segja upp. Ekki frekar en að þetta sé hvatning um að jaðarsetja viðkvæm börn eða þrengja námskrá. Ekkert af þessu vil ég sjá gerast. Þetta er hvatning til bæjarstjórans um að vanda sig betur og sýna meiri ábyrgð.

Þetta er nefnilega ekki í fyrsta skipti sem íslensk bæjarstjórn þykist hafa fundið töfralausn á vanda skólakerfisins. Af einhverjum ástæðum virðast Sjálfstæðismenn vera óvenju ginnkeyptir fyrir slíkum meðulum. Ég veit ekki af hverju og ég skil ekki af hverju. Í sjálfstæðisstefnunni er nefnilega til staðar það sem ég og fleiri telja vera gáfulegustu leiðina til að tækla flókin mál. Ég vildi stundum að við hefðum vit á því að ræða málin heiðarlega og undanbragðalaust, án sölumennsku og skrums og án þess að freistast til að einfalda um of eða leita blóraböggla. Nýttum síðan þá hugmyndaauðgi og skapandi hugsun sem býr í hverjum einstaklingi og hverju samfélagi til að þróa fjölbreyttar leiðir til að takast á við áskoranirnar. Miðluðum svo því sem best virkar og leyfðum markaðstorgi hugmyndanna að vinna sína vinnu.

Af einhverjum ástæðum virðast forystumenn Sjálfstæðisflokks missa trú á eigin stefnu þegar kemur að menntun. Jafn þversagnarkennt og það er, þá virðist þar ríkja sú hugmynd að menntun hafi það hlutverk að staðla sálir og kroppa. Smíða tannhjól í gangvirki samfélagsins sem öll eru af staðlaðri gerð og stærð. Samræma og sníða af sérkenni. Þessi þversögn er mér fullkomin ráðgáta.

Það er mér líka ráðgáta að ráðamenn Sjálfstæðisflokksins haldi að þeir komist upp með það mótbárulaust að gera sér upp aðkomu- og minnisleysi að málefnum skólakerfisins. Enginn flokkur ber meri pólitíska ábyrgð og enginn flokkur hefur oftar selt almenningi lausnir sem ekki virka. Raunar er ekki nema áratugur síðan flokkurinn ætlaði að innleiða á landsvísu töfralausn sem samræmdar mælingar höfðu staðfest að væru óviðjafnanlegar þegar kom að árangri. Það sem öll vissu, en sögðu ekki upphátt, var að umrædd töfralausn grundvallaðist á umfangsmesta og kerfisbundnasta svindli í töku samræmdra prófa sem sést hefur í sögu íslensks skólakerfis. Allt á vakt Sjálfstæðismanna.

Sú töfralausn fuðraði upp – og afleiðingin er sú sem hún er.

Það síðasta sem við þurfum á að halda er að forystufólk í Sjálfstæðisflokknum krefji okkur um samstarfsvilja á grundvelli nýtilkomins áhuga forystufólksins á menntamálum. Hann er ekkert merkilegur. En við kæmum mörg hlaupandi til samstarfs ef flokkurinn sýndi með orðum sínum og gjörðum að hann hafi eitthvað lært af því að stýra þjóðarskútunni inn í skerjagarðinn.

Höfundur er kennari.