Þrávirk efni ógna heilsu háhyrninga við Ísland

Svonefnd fjölklóruð bífenýl (PCB) eru þrávirk efni sem voru notuð í ýmis konar iðnaði og jafnvel til að rykbinda vegi á 20. öldinni. Notkun þeirra var bönnuð seint á 8. áratug síðustu aldar þegar í ljós kom að PCB-efni gátu skaðað heilsu fólks og umhverfið.

PCB-efni eru lengi að brotna niður og þegar þau voru bönnuð höfðu þau þegar verið notuð í fleiri áratugi. Á þeim tíma höfðu þau dreifst um nær alla jörðina. Leifar af efnunum fundust jafnvel í lífverum á norðurskautinu.

„Efnin hafa verið bönnuð lengi en það er mjög erfitt að losna við þau. Á endanum leka þau út í vistkerfi hafsins og það er mjög erfitt að losna við þau þegar þau eru þangað komin. Þau safnast fyrir í þörungum, svo fiski, og þau safnast svo fyrir upp alla fæðukeðjuna,“ segir Filipa Samarra, sérfræðingur við starfsstöð Rannsóknasetra Háskóla Ísland í Vestmannaeyjum.

Níu sinnum meira af eiturefnum hjá þeim sem átu blandað fæði

Filipa hefur unnið við lengstu samfelldu rannsókn á háhyrningum á Íslandi sem nefnist Icelandic Orca Project undanfarin ár. Í því hafa vísindamenn fylgst með hvölunum, tekið myndir af þeim og safnað saman í skrá sem er aðgengileg á netinu. Þannig er hægt að bera kennsl á einstaklinga, meðal annars út frá bakugga þeirra og annarra einkenna, og fylgjast með þeim, lifnaðarháttum og ferðalögum.

Þær rannsóknir hafa meðal annars leitt í ljós að háhyrningar við strendur Íslands hafa ólíkar aðferðir við að afla sér fæðu. Sumir nærast eingöngu á fiski en aðrir eru einnig með önnur sjávarspendýr á matseðlinum.

Við Ísland hafa vísindamenn séð háhyrninga leggja sér síld til munns. Það er aðeins við strendur Skotlands sem hvalirnir hafa sést éta sjávarspendýr eins og seli.

Ný rannsókn Filipu og samstarfsfólks hennar við Hafrannsóknastofnun og kanadíska og danska háskóla á háhyrningum við Ísland bendir til þess að þau dýr sem éta önnur sjávarspendýr séu í meiri hættu af völdum PCB-efna en þau sem éta aðeins fisk. Þau lýstu niðurstöðum sínum í grein í vísindaritinu Environmental Science and Technology.

Í ljós kom að háhyrningar sem átu blandaða fæðu voru með allt að níu sinnum meira magn af PCB-efnum í sér en þeir sem borðuðu aðeins fisk. Ekki aðeins það heldur voru þeir sem voru á blönduðu fæði einnig með hærra hlutfall þrávirkustu og skaðlegustu efnanna í sér en hinir. Öll sýnin í rannsókninni voru tekin úr háhyrningum við Vestmannaeyjar og Snæfellsnes.

Viðbótarskref í fæðukeðjunni

Dýr sem tróna efst í fæðukeðjunni eins og háhyrningar fá enn meira af PCB-efnum í sig en dýr sem eru neðar í henni. Selir og höfrungar, sem háhyrningar éta, nærast á fiski. Þeir lifa tiltölulega lengi og á meðan safnast eiturefnin fyrir í þeim.

„Ástæðan fyrir því að hvalir sem éta seli eða önnur sjávarspendýr eru með meira af þessum eiturefnum en hvalir sem éta bara fisk er sú að þarna er milliskref. Ef hvalur étur fisk lýkur fæðukeðjunni þar. En ef hvalur étur sel nærist hann á dýri sem étur líka fisk. Við erum þannig að bæta við aukaskrefi í fæðukeðjuna. Það er það sem leiðir til aukins magns þessara eiturefna,“ segir Filipa við Vísi.

Eitrið berst svo frá einni kynslóð til annarrar. PCB-efnin safnast fyrir í fitu háhyrninganna. Filipa segir að þegar háhyrningskýr er með kálfi og mjólkandi brotnar fitan niður og mjólkin mengast af eitrinu.

„Ungir kálfar móður sem er með mikið magn eiturefna fá sjálfir mikið af eiturefnum strax við fæðingu,“ segir Filipa.

Veikir ónæmiskerfi og veldur ófrjósemi

Áhrif PCB-efna á heilsu háhyrninga sérstaklega eru ekki þekkt nákvæmlega. Rannsóknir á öðrum spendýrum bendir til þess að þau geti veikt ónæmiskerfi þeirra og dregið úr fjölgun þeirra. Talið er að þetta eigi einnig við um sjávarspendýr.

„Þau gera þá kannski minna frjóa og þegar þeir eignast kálfa lifa þeir kannski ekki af,“ segir Filipa. Veiking ónæmiskerfis dýranna gæti ennfremur stytt lífslíkur þeirra.

Niðurstöður rannsóknarinnar eru sagðar hafa þýðingu fyrir mat á hættu sem steðjar að háhyrningsstofninum. Það hversu mikið fæðuval einstakra dýra hefur á eiturefnin sem þau fá í sig sýni að stofninn sé ekki einsleitur og einstök dýr geti verið í mismikilli hættu. Þetta hafi ekki komið fram í nýlegu mati á háhyrningastofninum þar sem heilsu hans var ekki talin sérstök hætta búin. Taka þurfi tillit til undirhópa innan stofnsins þegar ákvarðanir um verndun og nýtingu hans eru teknar.